CỘI NGUỒN QUÊ HƯƠNG CỦA NGUYỄN HOÀNG

Ngày sinh, nơi sinh, ngày mất, nơi mất, nơi an táng, nơi cát táng là những mốc thời gian quan trọng, đáng nhớ của đời người và con cháu vì dân gian coi đó là thể hiện hiếu đạo đối với người đã mất, với tổ tiên, ông bà: Sống nhà thác mồ. Trong các giấy tờ tùy thân thì giấy khai sinh là văn bản gốc quan trọng nhất, trên giấy này ghi rõ họ và tên, ngày tháng năm sinh, quê quán... Con cháu nhiều thế hệ sau phải ghi cho rõ, cho đúng với quê quán của Tiền nhân đã khai sáng ra dòng tộc. Tuổi tác, ngày sinh, nơi sinh được ghi trong gia phả có khác với giấy khai sinh, sai chậy năm tháng với giấy khai sinh của nhiều người. Nhưng tuyệt nhiên giấy khai sinh là văn bản pháp qui, pháp định. Đối với tiền nhân thì người nghiên cứu tiểu sử và sự nghiệp đều dựa vào bản gốc gia phả hoặc sắc phong, văn bằng, học vị, văn bia.

I. NƠI SINH, NƠI MẤT CỦA NGUYỄN HOÀNG
          Nguyễn Hoàng sinh ngày 10 tháng 8 năm Ất Dậu (28/8/1525) tại Gia Miêu ngoại trang (không viết hoa hai chữ “ngoại trang”), huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, trấn Thanh Hóa.[1] Chúa Nguyễn Hoàng mất ngày mồng 3 tháng 6 năm Quí Sửu (20/7/1613) tại Dinh Cát thuộc làng Ái Tử, huyện Võ Xương, phủ Triệu Phong, xứ Thuận Hóa, thọ 89 tuổi. An táng ở vùng núi Thạch Hãn gần sông Thạch Hãn thuộc địa phận làng cổ Thạch Hãn, làng này vào thời điểm lịch sử ấy thuộc huyện Hải Lăng, phủ Triệu Phong. Xin lưu ý đơn vị hành chính “phủ” Triệu Phong vào thời điểm năm 1613. Đời vua Duy Tân có phủ Triệu Phong (nhưng phủ lúc này tương đương với huyện dẫu rằng phủ lớn hơn huyện về đất đai và dân số cỡ bên 10, bên 8). Tiền thân của phủ Triệu Phong ngày nay là huyện Đăng Xương, cải đổi thành Thuận Xương vào năm Kiến Phúc nguyên niên, 1884.
          Với tài năng và đức độ của con người phi thường, Chúa Nguyễn Hoàng giữ chức Trấn thủ Thuận Hóa vào tháng 10 năm Mậu Ngọ, 1558, rồi Tổng Trấn hai xứ Thuận – Quảng từ tháng giêng năm Canh Ngọ, 1570 cho đến ngày 3 tháng 6 năm Quí Sửu, 1613. Trong 56 năm cai trị, nhà Chúa đã mất hơn 15 năm bình định vùng biên viễn của nước Đại Việt từ ác địa trở thành thiện địa. Công lao khai hóa của Chúa thật lớn lao như trời biển.
          II. GIA MIÊU NGOẠI TRANG (嘉苗外莊):
          Gia Miêu là danh từ riêng chỉ tên “trang” tức trang trại, thôn ấp ở miền bán sơn địa của huyện Tống Sơn. Huyện này có tên là Tống Giang vào triều nhà Trần. Đến đầu đời Hậu Lê được cải đổi tên gọi là Tống Sơn. Huyện này gồm 31 xã, 2 bãi, 9 trang, 1 trại. Đất Gia Miêu đã được phân chia thành 2 trang là Gia Miêu nội trang và Gia Miêu ngoại trang theo làn ranh của chân dãy núi Thiên chạy dài từ phía Tây sang phía Đông. Năm 1803, vua Gia Long đổi tên Gia Miêu ngoại trang thành Quí Hương, huyện Tống Sơn thành Quí Huyện.
          Theo tự điển Hán Việt của Thiều Chửu, chữ trang (莊) có đến 7 nghĩa; nghĩa thứ 6: lập riêng cơ sở ở ngoài thành thị cũng gọi là trang. Làng gốc thường lập thêm trang trại ở vùng núi hoặc biển. Cả hai trang nội và ngoại trước xưa được gọi tên là Bái Đáp[2]. Ở tỉnh Ninh Bình ngày nay như xưa kia Thanh Hoa ngoại trấn có địa danh Bái Đính nổi tiếng với nhiều danh lam thắng cảnh.
          Văn tế chiến sĩ trận vong của Tiền quân Nguyễn Văn Thành, người làng Bác Vọng, từng giữ Tống Trấn Bắc Thành dưới triều vua Gia Long có câu: “Ba nghìn họp con em đất Bái”. Đất Bái tức Bái Đáp. Ở Thừa Thiên có làng Bái Đáp thuộc tổng Hạ Lang, huyện Quảng Điền. Phép dùng điển trong văn học thật thâm sâu và thâm hậu, có dụng ý xa vời vợi mà ít người tra cứu cho tận ngọn nguồn lạch sông. Thật đúng như lời cụ Huỳnh Thúc Kháng đã nói: “Học Sử nghĩa là sống với người chết, học Địa là sống với non sông”.[3]
          Lê Quí Đôn viết xong sách Kiến Văn Tiểu Lục vào tháng 5 năm Đinh Dậu, niên hiệu Cảnh Hưng tức năm 1777.
          Sau 6 tháng ở Thuận Hóa giữ chức Hiệp Trấn năm 1776, Lê Quí Đôn trở về Thăng Long lãnh chức Cơ Mật sự vụ kiêm Chưởng Tài Phủ. Sách có đoạn viết:
          “Tôi [Lê Quí Đôn] đã được coi quyển gia phả của người cháu xa đời viên Chiêu Huân Công (昭勳公) xuất trình. Trong phả có chép việc về năm Thuận Thiên năm thứ 2 (1429), cấp ruộng lộc cho viên chỉ huy khai quốc công thần là Nguyễn Công Duẩn (阮公筍) như sau:
          “Chuẩn lấy Trang Xã ở huyện Tống Sơn là ruộng của nhà thế gia triều trước, nay tuyệt, không người thừa kế. Và ruộng đất bỏ hoang, cho Công Duẩn làm của riêng, cọng 470 mẫu”. [4]
          III. BÁI TRANG, BÁI ĐÁP
          Chiêu Huân Công là gọi tắt tước hiệu Vua Lê Trang Tôn ban tặng cho Nguyễn Kim (1468-1545) sau khi mất. Đúng ra đầy đủ 4 chữ Chiêu Huân Tĩnh Công. Vua Lê Trang Tôn (1533-1548) ban chiếu tặng Nguyễn Kim làm Chiêu Huân Tĩnh Công, thụy là Trung Hiến. Đại Việt Sử Ký Toàn Thư viết:
          “[Vua Lê Trang Tôn] sai người rước Linh cữu về Bái Trang, huyện Tống Sơn làm lễ chôn rất hậu. Phong cho con trưởng là Uông làm Lãng Quận Công, con thứ là Nguyễn Hoàng làm Hà Khê Hầu, sai coi quân đánh giặc”.[5]
          Vậy thì tên gọi “Bái Trang” có trước Gia Miêu ngoại trang mà phần dẫn ở bên trên chúng tôi đã tìm ra địa danh “Bái Đáp”. Chưa biết rõ ràng địa danh Bái Trang có trước hoặc sau địa danh Bái Đáp. Chúng tôi có tư kiến riêng cho tên gọi Bái Trang phải có sau Bái Đáp; và tên gọi địa danh Bái Trang có trước tên gọi địa danh Gia Miêu ngoại trang mới thuận nghĩa lý. Thiết nghĩ đó những địa danh cần được tra cứu và giải thích rạch ròi.
          Năm 1545 tước của Nguyễn Hoàng là Hà Khê Hầu; năm Mậu Ngọ Nguyễn Hoàng lãnh tước vua ban Đoan Quốc Công, lúc này Nguyễn Hoàng tuổi đời 34 năm. Lúc Nguyễn Kim mất Nguyễn Hoàng đã 21 tuổi. Nguyễn Uông đã lãnh tước Lãng Quận Công – Trịnh Kiểm giữ chức Thái sư cho vua Lê và được ban tước Lạng Quốc Công.
          Cụ Tôn Thất Hân chấp bút viết PHỔ HỆ NHÀ NGUYỄN TRƯỚC GIA LONG bằng chữ Hán. Dịch ra tiếng Pháp là công của Thông ngôn Tây Âu Bùi Thanh Vân nhờ sự hỗ trợ của nhà Nho Trần Đình Nghi. Dịch ra tiếng Việt là hai dịch giả Bửu Ý và Phan Xưng. Nguồn sử liệu này rất quý giá. Cái đáng bàn là văn phong bản dịch từ không nhuần nhuyễn của bản tiếng Pháp sang tiếng Việt.
          Theo Phổ hệ nói trên thì từ Chúa Nguyễn Hoàng trở lên thêm được 14 đời:
          Đời thứ 1: Nguyễn Bặc sinh ra Nguyễn Đạt
          Đời thứ 2: Nguyễn Đạt là cha Nguyễn Phụng
          Đời thứ 3: Nguyễn Phụng là cha của Nguyễn Nộn
          Đời thứ 4: Nguyễn Nộn là cha của Nguyễn Thể Tứ
          Đời thứ 5: Nguyễn Thể Tú là cha của Nguyễn Điền
          Đời thứ 6: Nguyễn Điền  là cha của Nguyễn Luật
          Đời thứ 7: Nguyễn Luật  là cha của Nguyễn Minh Du
          Đời thứ 8: Nguyễn Minh Du là cha của Nguyễn Biện
          Đời thứ 9: Nguyễn Biện  là cha của Nguyễn Lữ
          Đời thứ 10: Nguyễn Lữ là cha của Nguyễn Sự
          Đời thứ 11: Nguyễn Sự là cha của Nguyễn Công Chuẩn
          Đời thứ 12: Nguyễn Công Chuẩn là cha của Nguyễn Như Trác
          Đời thứ 13: Nguyễn Như Trác là cha của Nguyễn Văn Hưu
          Đời thứ 14: Nguyễn Văn Hưu (Hựu) là cha của Triệu Tổ tức Nguyễn Kim

          Nhờ công trình biên khảo của cụ Tôn Thất Hân, mà phần Thủy Tổ Phả của sách NGUYỄN PHÚC TỘC THẾ PHẢ của các tác giả Vĩnh Cao, Vĩnh Dũng, Tôn Thất Hanh, Vĩnh Khánh, Tôn Thất Lôi, Vĩnh Quả, Vĩnh Thiều trở nên có giá trị hơn về mặt sử học và gia phả. Xin liệt kê các thế hệ gồm 15 đời.
         I.       Thủy tổ            NGUYỄN BẶC                 (924-979)
         II.      Đệ nhị tổ          NGUYỄN ĐÊ                    (? - ?)
         III.     Đệ tam tổ         NGUYỄN VIỄN                (? - ?)
         IV.    Đệ tứ tổ            NGUYỄN PHỤNG            (? – 1150)
         V.     Đệ ngũ tổ         NGUYỄN NỘN                 (? – 1229)
         VI.    Đệ lục tổ          NGUYỄN THẾ TỨ           (? - ?)
         VII.   Đệ thất tổ         NGUYỄN NẠP HÒA        (? – 1377)
         VIII. Đệ bát tổ          NGUYỄN CÔNG LUẬT   (? – 1388)
         IX.    Đệ cửu tổ         NGUYỄN MINH DU         (1340 – 1390)
         X.     Đệ thập tổ        NGUYỄN BIỆN                (? - ?)
         XI.    Đệ thập nhất tổ                                          NGUYỄN CHIẾM         (? - ?)
         XII.   Đệ thập nhị tổ NGUYỄN SỪ                    (? - ? )
         XIII. Đệ thập tam tổ                                           NGUYỄN CÔNG DUẨN        (? - ? )
         XIV. Đệ thập tứ tổ   NGUYỄN NHƯ TRÁC     (? - ? )
         XV.   Đệ thập ngũ tổ                                            NGUYỄN VĂN LỰU    (? - ? )            [6]
          Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả bằng tiếng Việt đời nay là một công trình biên soạn từ nhiều năm trong hoàn cảnh đầy khó khăn về tư liệu, về nhân sự... Các soạn giả đã làm sáng rõ thêm về nguồn gốc triều đại các Chúa Nguyễn, vua Nguyễn, làm xích lại khoảng cách giữa nhân gian với dòng tộc Nguyễn Phúc vì địa bạ và gia phả các làng xã, họ tộc một thời trong quá khứ đã có những bậc tiên hiền, quan lại, danh tướng, phò mã, phủ thiếp phụng sự quốc triều Nguyễn trong việc khai hóa quốc dân, mở mang bờ cõi đất nước bằng con đường hòa bình và nhân ái. Ngoài dân gian, dù cho là người bình dân đã kết tình thông nghị với hậu duệ dòng tộc Nguyễn Phúc đúng nghĩa với quan niệm: “thông gia là bà con tiên”.
          Đối chiếu hai bản của Tôn phả chép về các thế hệ trước Triệu Tổ Nguyễn Kim và Thái Tổ GIA DŨ HOÀNG ĐẾ húy Nguyễn Hoàng (1525-1613) thì dễ thấy những khuyết nghi mà đời sau đã bổ sung cho đời trước.
          Định Quốc Công húy Nguyễn Bặc (924-979) được xem như Thủy Tổ của dòng tộc Nguyễn Phúc. Chữ lót giữa họ và tên này còn được đọc là “Phước” ở ngoài dân gian. Ngày xưa, những ai là họ Nguyễn thuộc bách tánh đã nghiêm túc kiêng tránh chữ lót này. Phụ chính Đại thần Nguyễn Văn Tường, người làng An Cư, huyện Thuận Xương (Triệu Phong ngày nay) do nhầm lẫn lấy tên họ Nguyễn Phước Tường bị buộc phải cải đổi từ Nguyễn Phước Tường thành Nguyễn Văn Tường. Có rất nhiều sĩ phu, quan lại, danh tiếng, thí sinh được các vua Nguyễn cho đổi tên, đổi chữ lót. Cụ thể là Phụ chính Đại thần Trần Tiễn Thành lúc đi thi đỗ Tiến sĩ dưới triều vua Tự Đức được nhà vua cho đổi tên cũ Trần Thời Mẫn thành họ tên mới là Trần Tiễn Thành và họ Trần ở thôn Minh Thanh, huyện Hương Trà lấy tên “họ Trần Tiễn”. Người Nam Kỳ lục tỉnh rất biết ơn sâu của các chúa Nguyễn và vua Nguyễn nên đã nghiêm cẩn trong việc gọi tên làng, tên họ, tên người.
          Sách NGUYỄN PHÚC TỘC THẾ PHẢ đã dẫn ở bên trên đã chép và xếp NGUYỄN CÔNG DUẪN (? - ?), Đệ thập tam tổ (trước Nguyễn Kim 4 đời, trước Nguyễn Hoàng 5 đời). Ở trang 78 sách vừa nói trên có viết:
          Ngài [Nguyễn Công Duẫn] được thăng làm Phụng Trực Đại Phu Đô Đốc thiêm sự, Đô kiểm sự, lãnh việc quân dân ở huyện Tống Sơn và được vua ban cho gần 500 mẫu ruộng. Ngài được xếp vào làng Khai quốc Công thần bình Ngô và được ban quốc tính Lê”
          Nay chúng tôi tra lại sách ĐẠI VIỆT SỬ KÝ TOÀN THƯ, Tập 2, Nxb Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, tr.102 viết:
          “Năm Kỷ Dậu thứ 2 niên hiệu Thuận Thiên [tức năm 1429]: Tháng 5, ngày mồng ba ban biển ngạch công thần cho 93 viên: Huyện thượng hầu 3 người là Lê Vấn, Lê Sát, Lê Văn Xảo, Thượng hầu 1 người là Lê Ngân; Hương thượng hầu 3 người là: Lê Lý, Lê Văn Linh, Lê Quốc Hưng; Đình thượng hầu 14 người là: Lê Chích, Lê Văn An, Lê Liệt, Lê Miễn, Lê Lễ, Lê Chiến, Lê Khôi, Lê Đính, Lê Chuyết, Lê Lỗi, Lê Nhữ Lâm, Lê Sao, Lê Kiệm, Lê Lật; Huyện hầu là 14 người là Lê Bi, Lê Bì, Lê Bĩ, Lê Náo, Lê Thu, Lê Lôi, Lê Khả, Lê Bôi, Lê Khả Lang, Lê Xí, Lê Khuyển, Lê Bí, Lê Quốc Trinh, Lê Bật; Á hầu 26 người là bọn Lê Bạn, Lê Trãi; Quan nội hầu 16 người là bọn Lê Cuống, Lê Dao. Thượng trí tước phục hầu 4 người là bạn Lê Khắc Phục, Lê Hài” [7]
          Trong Quốc sử đời Hậu Lê, không ghi đầy đủ tên họ 93 viên được phong khai quốc công thần và ban quốc tính mà chỉ ghi tên 42 viên. Chúng tôi tin rằng tên của bậc tiền bối Nguyễn Công Duẫn còn đọc là Nguyễn Công Chuẩn (viết dấu hỏi).
          Từ điển Hán Việt của Thiều Chửu cho biết:
          Chữ Duẫn (viết có dấu ngã (~):  (tr.560) và chữ duẩn (viết dấu hỏi (?) 筍 (tr.563) được dùng nghĩa như chữ 筍 (duẩn) có nghĩa là măng tre, cái xà ngang để treo chuông khánh. Chữ 筍 còn đọc là tấn: cái xe bằng trúc.
          Chữ chuẩn (tr. 56, 369, 425, 585, 924) viết dấu hỏi có đến 5 chữ đều có mặt chữ không giống với chữ của Lê Quí Đôn đã viết trong sách Kiến Văn Tiểu Lục. Lần lượt ghi lại 5 nghĩa: định đúng, gọt gỗ cho ngàm vào đúng mộng, bằng phẳng, thành thực, một loài chim cắt.
          Tôi chọn chữ Duẫn (viết dấu ngã) như Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, không đồng tình với dịch giả Lê Mạnh Liệu bởi lẽ cụ Liệu không phải là “người trong cuộc” như hậu duệ nhà Nguyễn hôm nay đã thấm chữ nghĩa của tên húy tận máu thịt. Chỉ tiếc một điều là do hạn chế của nhà in sách năm 1995, đã viết giúp chữ Hán sai thiếu nét ngang dài. Tôi viết ra hai chữ: chữ đúng của chữ Duẫn () chữ Duẫn do in sai . Chữ vừa viết thiếu nét ngang dài 一 . Một việc nhỏ mà bỏ qua là có tội! Vua Lê đã phong cho Nguyễn Uông làm Lãng Quận Công, Nguyễn Hoàng làm Hà Khê Hầu vào năm 1545 (lúc này Nguyễn Hoàng đã hơn 20 tuổi) vào năm 1545 dưới thời vua Lê Trang Tôn mà sách Từ Điển Nhà Nguyễn của Võ Hương An xuất bản năm 2012 tại nước ngoài cụ thể là Mỹ Quốc cho rằng năm 1545 Nguyễn Uông và Nguyễn Hoàng “đang còn nhỏ”.[8]
          Tìm về quê hương nhà Nguyễn, trước tiên và cũng là bước đầu là tìm hiểu về tiểu sử của Nguyễn Công Duẫn được xem như Thủy tổ của Gia Miêu ngoại trang nay là thôn Gia Miêu thuộc xã Hà Long, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Nhưng tiểu sử của Nguyễn Công Duẫn còn nhiều khuyết nghi, ngay cả năm sinh và năm mất vẫn còn là hai dấu hỏi.
          Lê Quí Đôn phanh phui ra cái chìa khóa là ruộng lộc của ông được nhà vua cấp 470 mẫu[9] là ruộng bỏ hoang do triều trước.
          Cụ Tôn Thất Hân đã tìm ra nguồn tư liệu gốc rất tôn quý là “Biên bổn Gia Miêu Ngoại Trang công tính chính chi khai trần phổ hệ”, để khẳng định:
          “Vị tổ đầu tiên là Nguyễn Công Chuẩn, phong hàm Thái Bảo Hoàng Quốc Công, con trai thứ tư của Chiêu Quang Hầu. Ông được phong Công Thần Khai Quốc và họ của ông được đổi thành Lê do Lê Thái Tổ (1428-1433).”
          Như trên đã nói trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư cho biết trong 93 viên được phong Khai quốc Công thần thì chỉ ghi rõ họ và tên 42 viên, trong đó không có tên Nguyễn Công Chuẩn. Danh sách 42 vị được kê tên là Khai quốc Công thần và đổi họ gốc sang quốc tính họ Lê. Đó là một nghi án lịch sử. 51 vị còn lại trong tổng 93 viên không được nhà Lê cho đổi họ sang họ Lê không có tên ông Chuẩn. Khai quốc công thần có 2 loại: đổi họ, không đổi họ.
          Ở sách Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Sđd xuất bản năm 1995 lại hé lộ cho tôi một hướng đi tìm ở cho ra cái mà mình đang bí. Ở phần chú thích ở trang 78 có chú thích (1) như sau: “Trích chiếu tuyên dương công trạng năm Thuận Thiên thứ 2”. Trình độ của tôi hạn chế, tôi lại tìm đọc Đại Việt Sử Lý Toàn Thư, đặc biệt chú ý đến niên hiệu Thuận Thiên thứ 2 tức năm Kỷ Dậu 1429, cho nên mới phát hiện ra điều này. Tôi đọc biên niên sử 3 triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tôn, Lê Nhân Tông nhưng không tìm thấy danh xưng Thái Bảo Hoàng Quốc Công Nguyễn Công Chuẩn.
          Căn cứ vào sổ bộ của Gia Miêu Ngoại Trang thì từ Nguyễn Bặc cho đến Nguyễn Văn Lưu là cha của Triệu Tổ hay Nguyễn Kim là 14 đời. Còn theo Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả là 15 đời. Chúng tôi tin là có ông NGUYỄN CÔNG DUẪN (trước phiên âm là Chuẩn); đời vua Gia Long phiên âm là Chuẩn, như sổ bộ của Gia Miêu ngoại trang; còn chức tước và phẩm hàm Thái Bảo Hằng Quốc Công thì tra cứu chưa ra ở sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Có thể phẩm hàm ấy được chép từ một nguồn sử liệu nào thì chúng tôi chưa biết. Đó là một nghi án, cần rà soát lại để dễ thuyết phục người đọc thì càng quý giá.
          IV. QUÊ HƯƠNG VIỄN XỨ CỦA CHÚA NGUYỄN HOÀNG
          Tìm chữ chưa ra, tạm dùng chữ “Tiền thân” của Gia Miêu ngoại trang nghĩa là trước đời Nguyễn Công Chuẩn (đời thứ 13 theo Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả năm 1995; đời thứ 11 theo Sổ bộ của Gia Miêu ngoại trang) thì đời Nguyễn Sự ở sơn động như các vị đời trước. Sách này lấy Thủy Tổ của dòng họ Nguyễn Phúc là Quốc Công Nguyễn Bặc (阮匐), có quê hương Đại Hoàng, Gia Viễn, Ninh Bình. Về quê hương của Nguyễn Bặc vẫn chưa khẳng định, người thì bảo là Gia Miêu ngoại trang, người thì là làng Đại Hữu, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Đây lại thêm một khuyết nghi lịch sử nữa, cần được khai tỏ.
          Đến đây, chúng tôi phải tra cứu Dư Địa Chí của Nguyễn Trãi:
          “Phủ Trường Yên (Tràng An) có 3 huyện, xưa phủ này có tên là Đại Hoàng, có 3 huyện, 263 xã. Huyện Gia Viễn có 73 xã, 4 trang, 1 trại, 2 phường, 1 tuần. Thời nhà Lý thì Gia Viễn, Trường Yên (Tràng An) thuộc phủ THANH HOA”.
          Năm 2008 chúng tôi gồm nhà báo Dương Phước Thu, thầy Châu Trọng Ngô, anh Trần Viết Điền đi Ninh Bình tham dự Hội thảo tại Văn Miếu, Hà Nội năm 2008 về chủ đề Phật hoàng Trần Nhân Tông đã đến thăm mộ tổ của họ Châu, họ Lê ở Ninh Bình. Chúng tôi đã khảo cứu Tràng An (tức Trường Yên) đầy đủ, đăng trên Tập san Hội nhà báo Thừa Thiên - Huế, cuối năm 2008 nhân dịp Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Đó là cớ sự tôi đi ngược dòng lịch sử để tìm hiểu về Tây Đô, về Tràng An. Nay có duyên tôi viết tham luận này. Gia Viễn tức tên mới Đại Hoàng có từ đời nhà Lý. Đại Hoàng là tên huyện chứ không phải tên làng như một số người đã nhầm lẫn.
**
*

          Tìm về quê hương viễn xứ của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng thật là lý thú dẫu rằng rất mệt, tổn hao nhiều công sức. Nhưng lý thú là tìm ra được một cầu nối mà chúng tôi thường hay nói là “cầu không vận” giữa ÁI TỬ - TRÀ BÁT – DINH CÁT với THANH HÓA, NINH BÌNH.
          Khởi nguồn cho việc Chúa Nguyễn Hoàng mang gươm đi mở nước và giữ nước bằng đường lối hòa bình, ÁI TỬ (Quảng Trị) trở thành bệ phóng, mà nguồn gốc phát tích là TRÀNG AN – GIA MIÊU thuộc Thanh Hoa ngoại trấn và Thanh Hoa nội trấn.
          Thật là hưng phấn tinh thần khi tìm ra cội nguồn quê hương của Nhà Nguyễn. Xin trình lên Hội thảo khảo luận này với một số nghi án cần được cẩn án làm sáng tỏ thêm lên về quá trình giữ nước và mở nước của nước Việt oai hùng mà giặc ngoại bang không hiểu, không nghiên cứu sâu xa cho nên đành đầu hàng, cuốn cờ mà chạy thục mạng về nước./.

Lê Quang Thái Trung tâm Văn hóa Phật giáo Liễu Quán – Huế 

---

[1] Đời Lê Trung Hưng trở về trước chưa có đơn vị tổng (gồm làng). Thanh Hóa tên gốc ban đầu Thanh Hoa nội tức Thanh Hóa. Thanh Hóa ngoại tức Ninh Bình. Xem Dư Địa Chí của Nguyễn Trãi.

[2] Bái Đáp là nơi an táng Nguyễn Kim như sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư đã chép, tr.626 và Thực Lục tr.26, Sđd, Nxb Giáo Dục, Hà Nội, 2004, tr.26

[3] QUỐC SỬ TẠP LỤC, Nguyễn Thiệu Lân, Nxb Khai Trí, Sài Gòn, 1969, tr.51

[4] KIẾN VĂN TIỂU LỤC, Lê Quí Đôn, Lê Mạnh Liệu dịch, Sài Gòn, 1973, tr.217

[5] Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Tập 2, Nxb Văn Hóa – Thông Tin, Hà Nội, 2004, tr.626

[6] Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả; Sđd tr. 17

[7] Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Sđd, tr.102

[8] Từ điển Nhà Nguyễn, Võ Hương An, Nxb Nam Việt, Califonia, USA, 2012, tr.431

[9] Có một sai số khá lớn giữa 470 mẫu ruộng lộc cấp cho ông Nguyễn Công Chuẩn, với con số gần 500 mẫu đã ghi trong Nguyễn Phúc Thế Phả xuất bản năm 1995.

BA LẦN LẬP DINH TRẤN Ở QUẢNG TRỊ, BA SÁCH LƯỢC CỦA NGUYỄN HOÀNG

Tháng Mười năm Mậu Ngọ (1558) Nguyễn Hoàng được vua Lê Anh Tông cử vào trấn thủ xứ Thuận Hóa. Từ đây, ông bắt đầu đứng chân trên vùng đất Quảng Trị ngày nay để gầy dựng cơ nghiệp. Trải qua nhiều biến động, tháng Sáu năm Quý Sửu (1613) Nguyễn Hoàng đã qua đời tại đây. Trong 55 năm nầy, Nguyễn Hoàng đã ba lần lập dinh trấn ở Quảng Trị, lần lượt là: Dinh Ái Tử (1558 - 1570) Dinh Trà Bát (1570 - 1600) Dinh Cát (1600) Ba lần lập dinh trấn đã thể hiện ba sách lược của Nguyễn Hoàng, đặt nền tảng cho các chúa Nguyễn về sau xây dựng cơ nghiệp to lớn của mình ở Đàng Trong.

I. Dinh Ái Tử, vùng đất mới thời khởi nghiệp, nơi thu phục nhân tâm.
          Năm 1558, khi đề xuất vua Lê Trang Tông bổ nhiệm Nguyễn Hoàng làm Trấn thủ xứ Thuận Hóa, Thái sư Trịnh Kiểm đã đưa ra nhận định "Xứ Thuận Hóa là một kho tinh binh trong thiên hạ, buổi đầu, quốc triều ta bắt đầu gầy dựng cơ nghiệp, cũng đã dùng dân xứ ấy để dẹp giặc Ngô. Xứ ấy, địa thế hiểm trở, dân khí cương cường, lại có nhiều nguồn lợi trên rừng dưới biển, là vùng trọng yếu, không xứ nào hơn. Gần đây, quan quân kinh lược hàng mấy chục năm mới lấy được. Vậy nên hết sức bảo vệ, để làm một bức bình phong vững chắc… Hạ thần xét thấy con trai thứ của Chiêu Huân Tĩnh công (Nguyễn Kim) là Nguyễn Hoàng, là một người trầm tĩnh, cương nghị, lại có mưu lược, đối với quân sĩ có độ lượng, khoan dung giản dị. Vậy xin bổ ông làm trấn thủ, để trị an nơi biên thùy và chống giặc ở miền bắc kéo vào…" ^([1]). 
          Đây đúng là vùng đất "mới lấy được" vì chỉ khoảng từ 3 đến 5 năm trước đó, Tiến sĩ Dương Văn An, Phó Đô ngự sử của triều Mạc, lúc về quê nhà (làng Tuy Lộc, huyện Lệ Thủy, nay thuộc tỉnh Quảng Bình) cư tang, đã nhuận sắc hai bản ghi chép (viết năm Quý Sửu 1553) về phủ Tân Bình và phủ Triệu Phong của hai nho sinh đồng hương để soạn thành sách Ô Châu Cận Lục, đề cập khá chi tiết về núi sông, thành thị, chùa quán, thuế khóa, phong tục, nhân vật; liệt kê tên 701 làng và 1 thôn của vùng Thuận Hóa. Về thành thị, Dương Văn An đã mô tả ba trọng điểm của Thuận Hóa, gồm:

"Hóa thành: tại địa phận huyện Đan Điền (nay là Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế), sông cái chảy qua phía tây, còn một nhánh sông con chảy vào trong thành. Bên hữu sông nầy là nơi đặt nha môn đô ty, thừa ty và học xá phủ Triệu Phong… Tòa thành trăm trĩ vươn cao, sừng sững như đám mây dài. Đó là địa hình tụ hội…"
          "Thuận thành: ở địa phận huyện Hải Lăng (nay thuộc tỉnh Quảng Trị), phía tây có nhánh sông dài, cầu ở phía đông cao ngất, chợ sớm đông đúc. Ngoài thành là huyện trị. Bên trong thành có kho thóc đầy đủ"
          "Chợ Thuận: tại địa phận hai huyện Vũ Xương, Hải Lăng. Từ phía tây nam, sông cái chảy vào, có dòng khe nhỏ. Trên khe gác cây cầu dài, phía nam cầu quán xá xếp hàng. Rồi huyện rồi thành ở hai bên đông tây đối diện. Nào đường thủy, đường bộ đều thông suốt. Là một nơi tấp nập của Thuận châu vậy" ^([2])
          Có thể cuộc chiến tranh đánh đuổi quân Mạc của nhà Lê ở Thuận Hóa vừa xảy ra trước đó không lâu đã gây ra nhiều xáo trộn, nhưng có lẽ hình thái chiến tranh cổ điển thời bấy giờ cũng không phá vỡ hết kết cấu hạ tầng và xã hội của một số thành thị đã có như Hóa thành, Thuận thành và chợ Thuận. Nhưng vì sao vào thời điểm 1558 Nguyễn Hoàng không chọn thành Hóa Châu hoặc thành Thuận Châu để đặt dinh trấn như các triều trước?
          Quốc sử quán triều Nguyễn đã hé lộ một thông tin quan trọng "Bấy giờ xứ Thuận Hóa mới dẹp yên, tuy nhà Lê đã đặt tam ty (Đô ty, Thừa ty, Hiến ty) và phủ huyện để cai trị, nhưng nhân dân vẫn chưa một lòng" ^([3]). Có thể vì điều nầy mà Nguyễn Hoàng không theo thông lệ để chọn những trung tâm chính trị - kinh tế vốn đã tồn tại hàng trăm năm dưới các triều đại trước để đặt làm trị sở.
          Chọn Ái Tử, vùng đất nằm bên bờ sông Thạch Hãn, nối liền với Cửa Việt, có những bãi cát trống trải, thuận lợi cho việc phòng thủ theo quan điểm quân sự cổ điển thời bấy giờ có lẽ chỉ là một phần. Phần quan trọng hơn, có thể Nguyễn Hoàng muốn chọn một vùng đất mới, vùng đất chưa chịu ảnh hưởng sâu đậm của triều đại trước để dễ thực hiện sách lược thu phục nhân tâm của riêng mình.
          Ái Tử chỉ là một ngôi làng bình thường của huyện Vũ Xương (nay thuộc xã Triệu Ái và thị trấn Ái Tử, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị), ngôi làng mà trước đó mấy năm Dương Văn An chỉ nhắc tên ở mục đồ bản và có lời bình không mấy tốt ở phần tổng luận về phong tục "Tên làng Ái Tử, sao nỡ bán con cho người" ^([4]). Tương truyền khi Nguyễn Hoàng và đoàn dân binh gồm những người đồng hương Tống Sơn và những nghĩa dũng xứ Thanh Hoa theo dòng sông Thạch Hãn để đổ bộ lên làng Ái Tử, quan sở tại là Tống Phước Trị đã ra nghênh đón. Dân chúng ở Ái Tử và các làng lân cận cũng nô nức chào đón. Họ đã dâng lên Nguyễn Hoàng bảy vò nước trong, mà về sau nhà Nguyễn đã diễn dịch theo nghĩa người dân đã dâng "Nước" để chúa Tiên (Nguyễn Hoàng) lập quốc.

          Chính từ vùng đất mới nầy, Nguyễn Hoàng hoàn toàn thuận lợi để thực hiện sách lược đầu tiên của mình: Vừa làm tốt chức trách của một vị quan trấn thủ, mở mang vùng đất mới, vừa bắt tay xây dựng trên bãi đất trống một căn cứ địa, làm vùng đất khởi nghiệp; đồng thời thực hiện chính sách thu phục nhân tâm, dựa vào lòng dân ở vùng đất mới đang hướng vọng vào vị quan trấn thủ để xây dựng thực lực, chuẩn bị cho một kế sách lâu dài.
          Suốt hơn 10 năm từ 1558 đến 1569, Nguyễn Hoàng vẫn đảm nhận vai trò một vị quan trấn thủ của nhà Lê, thực chất là dưới sự điều hành của Thái sư Trịnh Kiểm, vừa thực hiện chiến thuật thu phục số quan lại có sẵn của nhà Lê "Phàm quan lại tam ty do nhà Lê đặt đều theo lệnh của chúa", vừa "khuya sớm chăm lo, nghĩ việc củng cố căn bản", "vỗ về quân dân, thu dùng hào kiệt, sưu thuế nhẹ nhàng, được dân mến phục" ^([5]).
          Có thể nói sách lược trong suốt thời kỳ đặt dinh trấn ở Ái Tử của Nguyễn Hoàng chưa phải là kế sách cát cứ, ngược lại, vị quan trấn thủ xứ Thuận Hóa vẫn thể hiện là một trọng thần của nhà Lê, hàng năm vẫn nộp đầy đủ thuế cho triều Lê ở Thanh Hoa, Nhưng thực chất việc chọn Ái Tử để lập dinh trấn là Nguyễn Hoàng đã chọn một vùng đất mới để làm đất khởi nghiệp, âm thầm xây dựng thực lực, thu phục nhân tâm để chuẩn bị cho một chiến lược lâu dài khi có thời cơ.
          Tình trạng hòa hiếu để xây dựng thực lực nầy kéo dài từ 1558 đến 1569, thời điểm mà Nguyễn Hoàng sau hơn 10 năm ở Quảng Trị đã trở ra Thanh Hoa yết kiến vua Lê và đến chào mừng Thượng tướng Thái quốc công Trịnh Kiểm.
          II. Dinh Trà Bát và thế phát triển mới của vùng đất Thuận - Quảng.
          Nguyễn Hoàng ra Thanh Hoa vào chầu vua Lê và "đến phủ Thượng tướng (phủ của Trịnh Kiểm) lạy mừng, tỏ ra tình anh em rất thân yêu" vào thời điểm tháng Chín năm Kỷ Tỵ (1559), lúc Trịnh Kiểm đã 66 tuổi và chỉ sau một tháng lại bị bệnh nặng "phải dâng biểu xin thôi binh quyền, lời ý khẩn thiết", vua Lê phải "đặc sai con trưởng của Trịnh Kiểm là Trịnh Cối đốc lĩnh các dinh thủy bộ". Sự có mặt của Nguyễn Hoàng lúc nầy trở thành một trở ngại cho quyền lực của cha con họ Trịnh. Có lẽ vì thế, đầu năm Canh Ngọ (1570) chính Trịnh Kiểm đã dâng biểu xin vua Lê cho gọi Tổng binh Quảng Nam là Nguyên quận công Nguyễn Bá Quýnh về (trấn thủ Nghệ An) và giao Nguyễn Hoàng kiêm quản cả hai xứ Thuận Hóa, Quảng Nam ^([6]), tạo cớ để Nguyễn Hoàng phải rời khỏi Thanh Hoa,  nhằm củng cố quyền lực độc tôn của dòng họ Trịnh bên cạnh vua Lê.
          Với cương vị mới được bổ nhiệm, Nguyễn Hoàng đã rời Thanh Hoa để trở lại vùng đất Ái Tử, đảm nhận vai trò Tổng trấn tướng quân trấn giữ vùng Thuận Quảng, kéo dài từ Quảng Bình đến Phú Yên ngày nay. Chỉ chưa đầy một tháng sau, Trịnh Kiểm bị ốm nặng và mất tại Thanh Hoa, hai anh em con Trịnh Kiểm là Trịnh Cối và Trịnh Tùng tranh giành quyền lực, chống phá lẫn nhau, nhà Mạc lại tiến quân vào đánh tận Thanh Hoa, Trịnh Tùng được vua Lê trao quyền Tả tướng điều hành tướng sĩ, Trịnh Cối đem mẹ và vợ con về hàng nhà Mạc.
          Chính trong tình thế đó, Nguyễn Hoàng đã quyết định dời dinh trấn, nhưng thay vì chuyển về phương nam để dễ tiếp cận với xứ Quảng Nam vừa mới được tiếp nhận, Nguyễn Hoàng lại chọn giải pháp chuyển dịch dinh trấn sang làng Trà Bát, ngôi làng nằm gần Ái Tử, chếch về phía đông bắc (nay là hai làng Trà Liên Đông, Trà Liên Tây, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong). Trà Bát là ngôi làng từng được Dương Văn An liệt kê vào mục đồ bản ở sách Ô Châu Cận Lục. Đặt dinh trấn mới ở Trà Bát thực chất là mở rộng quy mô của vùng đất khởi nghiệp ban đầu ở Ái Tử, tạo thế liên hoàn Ái Tử - Trà Bát để có điều kiện phát triển quy mô của dinh trấn. Vì thế chỉ mấy năm sau đó (1572), "thuyền buôn các nước đã đến nhiều. Trấn trở nên một nơi đô hội lớn" ^([7]).
          Vượt qua những trở ngại của các cuộc chiến tranh nhỏ, có tính cục bộ do nhóm Mỹ Lương, Văn Lan và Nghĩa Sơn, người huyện Khang Lộc (nay là huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình) gây ra năm 1571, trận chiến của Lập Bạo, tướng nhà Mạc, đưa chiến thuyền vượt biển vào đánh phá Ái Tử năm 1572, trận hải chiến với đám giặc biển "Hiển Quý" ở Cửa Việt năm 1585, hai xứ Thuận Quảng dưới sự điều hành của Nguyễn Hoàng vào thời kỳ nầy đã tạo được thế phát triển mới. Từ năm 1573 vua Lê đã sai người vào dinh Trà Bát sắc phong Nguyễn Hoàng làm Thái phó.
          Lê Quý Đôn, một trọng thần của chúa Trịnh, trong Phủ Biên Tạp Lục cũng phải công nhận:
          "Đoan quận công (Nguyễn Hoàng) có uy lược, xét kỷ, nghiêm minh, không ai dám lừa dối. Cai trị hơn 10 năm, chính sự khoan hòa, việc gì cũng thường làm ơn cho dân, dùng phép công bằng, răn giữ bản bộ, cấm đoán kẻ hung dữ. Quân dân hai xứ thân yêu tín phục, cảm nhận mến đức, dời đổi phong tục, chợ không bán hai giá, người không ai trộm cướp, cửa ngoài không phải đóng, thuyền buôn ngoại quốc thường đến, đổi chác phải giá, quân lệnh nghiêm trang, ai cũng cố gắng, trong cõi đều an cư lạc nghiệp. Hằng năm nộp thuế má để giúp việc quân việc nước, triều đình (nhà Lê) cũng được nhờ" ^([8]).
          Năm 1592 Trịnh Tùng tiến quân đánh chiếm lại Đông Đô. Năm sau vua Lê và đình thần trở về kinh đô, hoàn thành công cuộc trung hưng. Từ Trà Bát, Nguyễn Hoàng đích thân chỉ huy tướng sĩ, đem theo voi ngựa và binh thuyền ra Đông Đô, mang cả sổ sách về binh lương, tiền lụa, vàng bạc và châu báu ở kho tàng của hai xứ Thuận Hóa, Quảng Nam dâng nộp cho triều đình. Vua Lê tỏ lời khen ngợi. Trịnh Tùng dâng biểu tâu vua phong Nguyễn Hoàng làm Tướng quân Đô đốc phủ Tả Đô đốc Thái úy, tiến phong Đoan quốc công, vẫn tiếp tục kiêm lãnh chức vụ Tổng trấn tướng quân Thuận Quảng ^([9]), nhưng vẫn ở lại kinh đô, thống lĩnh thủy binh đi dẹp giặc biển ở các xứ Sơn Nam, Hải Dương, rồi lần lượt tham gia các chiến trận đánh tàn quân nhà Mạc ở Thái Nguyên, Tuyên Quang; hộ giá rước vua Lê lên ải Nam Quan để điều đình với nhà Minh.
          Ròng rã trong 8 năm Nguyễn Hoàng bị kẹt lại ở kinh đô, công việc cai trị ở Thuận Hóa, Quảng Nam có lẽ đều do Nguyễn Phúc Nguyên, người con trai từng được Nguyễn Hoàng khen ngợi "Con ta thật là anh kiệt" trong lần chỉ huy đánh tan đám giặc "Hiển Quý" năm 1585 ở Cửa Việt đảm nhận.
          Có thể nói, khoảng thời gian từ 1570 đến 1600, với 30 năm hình thành và phát triển, dinh trấn Trà Bát gắn liền với mảnh đất Ái Tử thuở Nguyễn Hoàng mới dựng nghiệp đã giữ vai trò là trung tâm hành chính, quân sự và kinh tế của hai xứ Thuận Hóa, Quảng Nam, thực chất là của vùng Đàng Trong về sau. Ở đây hình như vẫn chưa có những công trình kiến trúc dinh phủ được xây dựng theo lối tòa ngang dãy dọc, nhưng bên cạnh dinh cơ của quan Tổng trấn và các thuộc viên, Nguyễn Hoàng đã phải tổ chức một đại bản doanh của quân Thuận Quảng, có lẽ vì thế đến nay quanh vùng Trà Bát - Ái Tử còn có các làng Tả Kiên, Trung Kiên, Tiền Kiên, Hậu Kiên và người dân ở đó còn cho rằng những tên gọi nầy là phát xuất từ tên các đạo quân theo tổ chức biên chế quân đội thời Nguyễn Hoàng là Tả quân, Hữu quân, Trung quân, Tiền quân, Hậu quân.
          Trà Bát cũng chính là nơi đầu não để Nguyễn Hoàng tiếp tục thực hiện sách lược xây dựng thực lực, thu phục nhân tâm của mình với quy mô mở rộng lãnh địa cai quản ở cả hai xứ Thuận Hóa, Quảng Nam, bằng các chính sách chính sự khoan hòa - quân lệnh nghiêm trang - làm ơn cho dân - dụng pháp công bằng - răn giữ bản bộ - cấm đoán kẻ dữ… để quân dân hai xứ thân yêu tín phục - cảm nhận mến đức, như nhận định của Lê Quý Đôn.
          III. Dinh Cát và ước mơ của vị "chân chúa".
          Từ chuyến ra Đông Đô yết kiến vua Lê năm 1592, Nguyễn Hoàng bị lâm vào thế phải ở lại kinh đô để giúp vua Lê, thực chất là phải ở lại đất bắc, hoạt động dưới quyền chỉ huy của Trịnh Tùng (qua danh nghĩa là vua Lê). Tháng Tư năm Kỷ Hợi (1599), Trịnh Tùng đã bắt ép vua Lê tấn phong mình làm Đô nguyên súy Tổng quốc chính Thượng phụ, tước Bình An Vương ; lời văn của sắc phong khẳng định công lao và vị thế đặc biệt của Bình An Vương Trịnh Tùng "đức vọng núi cao, gia đình văn võ; dựng đặt mưu kế cho yên xã tắc, công cao sáng tỏ giữa trời, giữ điều tín mục để thân láng giềng; hòa hiếu giữ êm ngoài cõi. Công đã nêu cao trong vũ trụ, vị phải đứng đầu các thần liêu". Từ đây, Trịnh Tùng bắt đầu chuyên quyền, lấn áp quyền vua. Chỉ 17 ngày sau đó, khi vua Lê Thế Tông băng hà, Trịnh Tùng đã "bàn với triều thần" là thái tử tính không thông minh và lập con thứ là Duy Tân lên làm vua ^([10]).
Trước tình thế đó, tháng Năm năm Canh Tý (1600), Nguyễn Hoàng đã mượn cớ đem quân binh bản bộ (binh từ Thuận Quảng ra) đi đánh dẹp cuộc mưu phản của nhóm Phan Ngạn, Ngô Đình Nga, Bùi Văn Khuê, rồi thừa cơ theo đường biển trở về Thuận Hóa, thoát khỏi uy quyền ràng buộc của Trịnh Tùng.
          Tương tự như 30 năm trước, khi từ Thanh Hoa về lại Ái Tử năm 1570 Nguyễn Hoàng đã dời dinh trấn sang Trà Bát, lần nầy vừa từ kinh đô về lại Trà Bát năm 1600, Nguyễn Hoàng lại quyết định dời dinh trấn từ Trà Bát sang phía đông dinh Ái Tử trước đây, với tên gọi mới là Dinh Cát. Tựu trung, dù ba lần lập dinh trấn, nhưng Nguyễn Hoàng vẫn bám giữ trục Ái Tử làm căn cứ địa, giữ vững vùng đất dựng nghiệp mà mình đã chọn từ buổi đầu tiên, song với một tâm thế khác hơn trước, tâm thế muốn chuyển từ một vị Tổng trấn tướng quân trở thành một "chân chúa", độc lập với uy quyền của Trịnh Tùng vừa mới trở thành chúa Trịnh ở phương Bắc.
          Trịnh Tùng sau khi ổn định được tình hình ở kinh đô, đã cử Thiêm Đô ngự sử Lê Nghĩa Trạch đem thư cho Nguyễn Hoàng với lời lẽ nước đôi "Đại thần phải cùng với nước cùng vui buồn. Cậu đối với nước mà nói là bề tôi huân cự mấy đời; đối với nhà mà nói thì là tình nghĩa bà con rất thân… Cháu đang cùng với cậu trù tính việc binh, đuổi kịp bọn nghịch, không ngờ cậu không đợi mệnh lệnh, tự tiện bỏ về, làm giao động lòng dân địa phương, không biết đó là bản ý của cậu chăng, hay là nghe lầm gian kế của bọn phản nghịch… Việc đã đến như thế, nếu cậu tỉnh ngộ ra, hối lại lỗi trước, nghĩ đến công nghiệp của tiên tổ, nên sai người mang thư đến hành tại bái bẩm, rồi dốc nộp tiền thuế để cung việc chi tiêu của nước, thì lấy công trừ tội… Nếu không thế, thì lấy thuận đánh nghịch, triều đình đem quân đánh có cớ lắm rồi, danh tiết của cậu rồi sẽ ra sao?" ^([11]).
          Nguyễn Hoàng cũng áp dụng một chiến thuật mềm dẻo, sai sứ đi tạ ơn vua Lê và gởi thư cho Trịnh Tùng hẹn kết nghĩa thông gia. Mùa thu năm đó, Nguyễn Hoàng đã gã con gái là Ngọc Tú cho Trịnh Tráng, con trai trưởng của Trịnh Tùng, nhưng sau đó, quan hệ giữa Thuận Quảng với triều đình cũng lơi dần, Trịnh Tùng cũng không có phản ứng.
          Từ đây, thế và lực của Nguyễn Hoàng đã khác trước, hai xứ Thuận Hóa, Quảng Nam không còn đặt mình dưới sự lệ thuộc của vua Lê chúa Trịnh. Nguyễn Hoàng bắt đầu thực hiện một sách lược mới: sách lược chuyển từ vị thế phụ thuộc triều đình Lê - Trịnh sang tư thế tự trị, tiến tới đối đầu, với mong ước biến mình trở thành vị "chân chúa" ở phương Nam.
          Tương truyền năm 1601, khi du ngoạn, khảo sát vùng đất Hà Khê bên bờ sông Hương, Nguyễn Hoàng đã tìm tới ngọn đồi đẹp bên sông để ngắm cảnh sơn thủy hữu tình, nhân tiện ông hỏi người dân về tên ngọn đồi nầy. Người dân địa phương cho biết đồi nầy rất thiêng, tục truyền từ xưa đã có người đàn bà thể sắc còn trẻ nhưng mày tóc bạc phơ, mình vận áo đỏ quần xanh, ngồi dưới chân đồi kêu gào than vãn và cất tiếng nói to "Đời sau sẽ có bậc chân chúa đến xây chùa đây, để tụ khí thiêng, cho bền long mạch". Nói xong rồi biến mất, dân trong vùng ghi nhớ hình ảnh bà, đặt tên núi là núi Thiên Mụ. Nghe xong, Nguyễn Hoàng cả mừng, bảo rằng "Ấy là bà bảo ta mở nền định đất, biến nhà thành nước để nên nghiệp lớn". Ông đã cho cất dựng chùa, viết biển đề chữ "Thiên Mụ tự" ^([12]).
          Với ước vọng xây nghiệp lớn, năm 1602 Nguyễn Hoàng đã cử con là Nguyễn Phúc Nguyên làm trấn thủ dinh Quảng Nam để làm quen về chính sự. Đích thân Nguyễn Hoàng còn lên khảo sát núi Hải Vân, đi kinh lý Quảng Nam và tiếp sứ nước Chiêm Thành sang thông hiếu.
          Năm 1604, Nguyễn Hoàng cho thành lập thêm phủ Điện Bàn, đổi phủ Tiên Bình thành phủ Quảng Bình, phủ Tư Ngãi thành phủ Quảng Ngãi… ^([13]). Cũng vào năm 1604, Nguyễn Hoàng còn gởi thư cho quốc vương Nhật Bản khẳng định vị thế độc lập và đối đầu với triều đình Lê - Trịnh. Nội dung thư có đoạn "Từ năm nay trở đi các thuyền thông thương chỉ nên đến nước tôi, tiện việc mua bán, còn các xứ Thanh Hoa, Nghệ An với nước tôi là thù địch, mong rằng Quốc vương đã có lòng yêu nhau thì nên cấm hẳn các thuyền buôn qua lại xứ ấy" ^([14]).
          Năm 1611 sau khi đánh dẹp đợt xâm lấn biên giới của quân Chiêm Thành, Nguyễn Hoàng đã cho thành lập phủ Phú Yên để ổn định khu vực biên giới cực nam của vùng Thuận Quảng lúc bấy giờ.
          Để thu phục nhân tâm, Nguyễn Hoàng còn cho sửa chùa Sùng Hóa (ở Phú Vang, Thừa Thiên Huế), dựng chùa Long Hưng (ở Duy Xuyên, Quảng Nam) năm 1602, dựng chùa Bảo Châu (ở Trà Kiệu, Quảng Nam) năm 1607, dựng chùa Kính Thiên (ở Lệ Thủy, Quảng Bình) năm 1609. Như vậy trong thâm ý của Nguyễn Hoàng, đạo Phật có thể làm nơi nương tựa tinh thần cho sự nghiệp "lập quốc" của dòng họ Nguyễn ^([15]).
          Sách lược "xây nghiệp lớn" để trở thành "chân chúa" đang trên đà phát triển thuận lợi, thì tháng Sáu năm Canh Dần (1603) Nguyễn Hoàng qua đời ở tuổi 88. Trước lúc lâm chung, Nguyễn Hoàng đã cho triệu người con kế nghiệp là Nguyễn Phúc Nguyên và một số thân thần để dặn dò "Đất Thuận Quảng phía bắc có núi Ngang (Hoành Sơn) và sông Gianh hiểm trở, phía nam ở núi Hải Vân và núi Đá Bia (Thạch Bi Sơn) vững bền. Núi sẵn vàng sắt, biển có cá muối, thật là đất dụng võ của người anh hùng. Nếu biết dạy dân luyện binh để chống chọi với họ Trịnh thì đủ xây dựng cơ nghiệp muôn đời. Ví bằng thế lực không địch được, thì cố giữ vững đất đai để chờ cơ hội, chứ đừng bỏ qua lời dặn của ta" ^([16]).
          Làm đúng lời trăn trối của Nguyễn Hoàng, từ khi nối nghiệp, Nguyễn Phúc Nguyên đã tiếp tục sửa thành lũy, đặt quan ải, vỗ về quân dân, sắp đặt lại Chính dinh, củng cố hệ thống quan lại, khuyến khích phát triển các cảng biển Hội An, Quy Nhơn… cơ nghiệp của vùng Thuận Hóa, Quảng Nam ngày càng vững mạnh.
          Năm 1623 khi Trịnh Tùng mất, Nguyễn Phúc Nguyên đã nói với các cận thần "Ta muốn nhân cơ hội nầy nổi binh để phò vua Lê, nhưng đánh người trong lúc có tang là bất nhân, thừa lúc người lâm nguy là bất võ. Huống chi ta với họ Trịnh có nghĩa thông gia, chi bằng trước hết hãy đem lễ đến phúng để xem tình hình, rồi sau hãy liệu kế" ^([17]).
          Năm 1624 khi chúa Trịnh Tráng cử người vào đòi thuế đất, Nguyễn Phúc Nguyên đã lấy cớ dân mất mùa không nỡ thu thuế, hẹn khi nào được mùa sẽ giao nộp.
          Đầu năm 1626, Nguyễn Phúc Nguyên dời dinh trấn về Phước Yên (nay thuộc huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế), chuẩn bị thực lực để đối đầu với chúa Trịnh. Mùa xuân năm 1627, Trịnh Tráng đã đích thân chỉ huy đoàn quân thủy bộ tiến đánh Thuận Hóa, mở đầu cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn.
          Từ năm 1626 Dinh Cát không còn giữ vị thế là dinh trấn thủ phủ của họ Nguyễn, nhưng từ Nguyễn Phúc Nguyên đến các chúa Nguyễn về sau vẫn sử dụng dinh trấn cũ như một căn cứ tiền tiêu, với tên gọi là Cựu dinh, Ngoại dinh. Tại đây, năm 1657 Chu Thuấn Thủy và một số người Trung Hoa, người Nhật ở Hội An bị quản thúc đã được đưa ra Ngoại dinh Cát để yết kiến chúa Nguyễn Phúc Tần ^([18]). Năm 1776, khi viết Phủ Biên Tạp Lục, Lê Quý Đôn còn mô tả "Trấn dinh cũ của họ Nguyễn ở phía tây sông Ái Tử, từ dinh mới ra đường cái, sang cầu Ái đi về tay trái nửa khắc là đến nơi, nhà quân lính vẫn còn, tức là chỗ dinh của Đoan quận công Nguyễn Hoàng khi mới vào trấn" ^([19]).
          Đã 400 năm từ lúc Nguyễn Hoàng qua đời, dấu tích cụm dinh trấn Ái Tử - Trà Bát - Dinh Cát đã từng có mặt 68 năm trên vùng đất Quảng Trị, đến năm 1776 Lê Quý Đôn còn nhìn thấy, đến nay gần như không còn gì, nhưng âm vang của vùng đất khởi nghiệp thời Nguyễn Hoàng, Nguyễn Phúc Nguyên, nơi phát tích chính quyền của các chúa Nguyễn vẫn còn gợi lên nhiều vấn đề để chúng ta tiếp tục suy ngẫm. Phải chăng những sách lược thu phục nhân tâm - chính trị khoan hòa - quân lệnh nghiêm trang - dụng pháp công bằng - làm ơn cho dân - cấm đoán kẻ dữ… của thời Nguyễn Hoàng vẫn là những bài học đến nay còn mang tính thời sự./. 

Nguyễn Xuân Hoa

_____________________________
[1] Lê Quý Đôn Toàn Tập, Tập I, Đại Việt Thông Sử (Ngô Thế Long dịch), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1978, tr. 305-306.

[2] Dương Văn An, Ô Châu Cận Lục, Tân dịch hiệu chú (Trần Đại Vinh, Hoàng Văn Phúc dịch và hiệu chú), NXB Thuận Hóa, Huế, 2001, tr. 91-92.
[3] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục. Tập I (Tổ phiên dịch Viện Sử học dịch), NXB Giáo dục, Hà Nội, 2004, tr. 27.
[4] Vô danh thị, Ô Châu Cận Lục (Dương Văn An nhuận sắc, tập thành, Bùi Lương dịch), Văn hóa Á Châu xuất bản, Sài Gòn, 1960, tr. 46.
[5] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Sđd, tr. 28.
[6] Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2009, tr. 852.
[7] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Sđd, tr. 31.
[8] Lê Quý Đôn Toàn Tập, Tập I, Phủ Biên Tạp Lục (Đỗ Mộng Khương, Nguyễn Trọng Hân, Nguyễn Ngọc Tỉnh dịch), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1977, tr. 50.
[9] Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Sđd, tr. 890.
[10] Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Sđd, tr. 911.
[11] Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Sđd, tr. 910-915.
[12] Quốc sử quán triều Nguyễn, Sđd, tr. 35.
    Nguyễn Khoa Chiêm, Nam Triều Công Nghiệp Diễn Chí (Ngô Đức Thọ và Nguyễn Thúy Nga dịch), NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2003, tr 81-83
    (Thật ra, chùa Thiên Mụ đã được Dương Văn An mô tả rất chi tiết từ năm 1555: "Chùa Thiên Mụ ở phía nam làng Hà Khê huyện Kim Trà. Trên nương đỉnh đồi, dưới gối dòng sông. Tấc gang gần gũi ven trời… thật là một cảnh trí thần tiên vậy"). Dương Văn An, Ô Châu  Cận Lục, Sđd, tr. 95.
[13] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Sđd, tr. 35-36.
[14] Trịnh Tiến Thuận. Quan hệ Nhật Việt thời chúa Trịnh, Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Chúa Trịnh, vị trí và vai trò lịch sử", Thanh Hóa, 1995.
[15] Nguyễn Lang, Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, NXB Phương Đông, 2012, tr. 479.
[16] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Sđd, tr. 37.
[17] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Sđd, tr. 41.
[18] Chu Thuấn Thủy, Ký Sự Đến Việt Nam Năm 1657 (An Nam cung dịch kỷ sự - Vĩnh Sính dịch), Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam xuất bản, Hà Nội, 1999, tr 28.
[19] Lê Quý Đôn Toàn Tập, Tập I, Sđd, tr. 109.

 

Dấu tích miếu thờ Nguyễn Hoàng ở Gio Linh, Quảng Trị

              NGUYỄN HOÀN

          Nghĩ đến dấu tích và hành trạng dựng nghiệp của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng trên đất Quảng Trị, người ta thường nhắc đến các địa danh mà Chúa đã lập dinh là Ái Tử, Trà Bát và Dinh Cát ở huyện Triệu Phong, nhắc đến miếu Trảo Trảo, nơi thờ thần sông tương truyền đã giúp Nguyễn Hoàng đánh thắng tướng Mạc là Lập Bạo, nhắc đến pho tượng Nguyễn Ư Dĩ - người cậu ruột của Nguyễn Hoàng, người giúp sức cho Nguyễn Hoàng làm nên nghiệp lớn - đang được nhân dân thôn Trà Liên, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong lưu giữ, tôn thờ với tất cả niềm kính tín dành cho một báu vật, một vật thiêng. Hành trạng dựng nghiệp của Nguyễn Hoàng ở Quảng Trị cũng như ở Đàng Trong rất phong phú, sống động. Nhắc đến tiếng tăm, công trạng của Nguyễn Hoàng lưu dấu trên đất Quảng Trị, không thể không nhắc đến ngôi miếu thờ Nguyễn Hoàng (còn được gọi là chùa Long Phúc) do nhân dân ngưỡng mộ và ghi ơn lập nên ở thôn An Nha, xã Gio An, huyện Gio Linh, sau khi Nguyễn Hoàng qua đời.

          Một ngày trời mát và dịu nắng, lòng không vướng bận một điều gì, tôi đã cùng anh Hồ Xuân Hải, Chủ tịch UBND xã Gio An và anh Trần Bình, cán bộ văn hóa xã Gio An đi tìm lại dấu tích miếu thờ Nguyễn Hoàng. Đi tìm mà thực ra chẳng khác nào “khảo sát” để hình dung lại dáng nét ngôi miếu xưa đã đổ bóng xuống tâm tưởng ngưỡng vọng, nhớ nhung của nhân dân thuở trước dành cho vị Chúa Tiên công lớn, đức dày. Hôm trước khi đi, tôi điện hỏi anh Trần Bình: “Hiện ở di tích miếu thờ Nguyễn Hoàng, tức chùa Long Phúc, còn có những dấu tích gì không, còn có những tấm đá khắc chữ Hán không?”. Anh Trần Bình trả lời: “Tôi chưa biết được, vì muốn vào đó, phải phát quang lối đi đã mới vào được”. Thành thử, khi đi thực địa, anh Bình đã chuẩn bị khá chu đáo. Dọc đường đi, vừa chạy xe, anh Bình vừa quàng vai cái máy cắt cỏ để chuẩn bị phát cây, dọn dẹp lối vào. Đi tìm dấu tích xưa với tâm thế của những người hành hương về chốn thiêng, hành hương về nguồn, chúng tôi mang theo mấy nén hương và trái cây, gọi là “lễ bạc lòng thành” để xin Chúa Tiên cho đặt chân vào thực địa.

 Đường vào đất thờ Chúa Tiên chạy xuyên qua những thảm lúa xanh mượt, những thửa rau liệt xanh nõn vì được uống nguồn nước trong chảy miên man, bất tận của các giếng cổ Gio An. Một miền quê của những vỉa tầng văn hóa trầm tích. Lòng tôi bồi hồi liên tưởng đến những sử liệu về công trạng và ơn sâu của Chúa Tiên dành cho Gio An và những vùng đất miền Tây của huyện Gio Linh. Theo “Đại Nam thực lục”, sau khi Nguyễn Kim, thân phụ Nguyễn Hoàng mất, Hữu tướng triều Lê là Trịnh Kiểm cầm giữ binh quyền, chuyên chế mọi việc. Tả tướng là Lãng quận công Nguyễn Uông (anh ruột Nguyễn Hoàng) bị Kiểm hãm hại. “Kiểm lại thấy chúa (tức Nguyễn Hoàng - chú thích của người viết) công danh ngày càng cao nên rất ghét. Chúa thấy thế, trong lòng áy náy không yên, cùng bàn mưu với Nguyễn Ư Dĩ rồi cáo bệnh, cốt giữ mình kín đáo để họ Trịnh hết ngờ” (1). Nghe theo lời khuyên của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân” (một dải núi ngang, dung thân muôn đời), Nguyễn Hoàng muốn đi xa để vừa giữ mình, vừa mưu nghiệp lớn nên đã nhờ chị là Ngọc Bảo, vợ Trịnh Kiểm xin Trịnh Kiểm cho vào trấn thủ đất Thuận Hóa. Trịnh Kiểm tâu lên và được vua Lê đồng ý. Một ngày mùa đông, tháng 10 âm lịch, năm 1558, Nguyễn Hoàng, 34 tuổi bắt đầu vào trấn thủ đất Thuận Hóa, miền đất lúc đó thuộc loại hiểm nghèo, xa xôi. Mùa thu, tháng 7 âm lịch, năm 1572, tướng Mạc là Lập Bạo đem 60 binh thuyền vượt biển vào đánh Nguyễn Hoàng. Quân Lập Bạo đóng trại từ con đường xã Hồ Xá đến đền Thanh Tương, xã Lãng Uyển (làng Lãng Phước, tục gọi là làng Lãng, phủ Triệu Phong). Thế quân Lập Bạo rất mạnh. Nguyễn Hoàng bèn phải dùng “mỹ nhân kế” mới diệt được Lập Bạo. Tương truyền, Nguyễn Hoàng đóng quân ở sông Ái Tử để chống giặc, đêm nghe từ lòng sông có tiếng kêu “trao trao” vẳng đến. Nguyễn Hoàng lấy làm lạ, bèn khấn rằng: “Thần sông có thiêng thì giúp ta đánh giặc”. Đêm ấy, trong giấc chiêm bao, Nguyễn Hoàng thấy một người đàn bà mặc áo xanh, tay cầm quạt the, đến mách nước: “Minh công muốn trừ giặc thì nên dùng mỹ kế dụ đến bãi cát, thiếp xin giúp sức!”. Tỉnh dậy, Nguyễn Hoàng nghĩ rằng người đàn bà trong mộng đã hiến kế phải dùng mỹ kế để đánh thắng giặc. Nhận thấy trong đám thị nữ có nàng Ngô thị (tên gọi là Ngọc Lâm, có tên nữa là Thị Trà, người làng Thế Lại) có nhan sắc và mưu cơ biện bác, Nguyễn Hoàng sai nàng đem vàng lụa đi dụ Lập Bạo. Tìm đến trại Lập Bạo, Ngô thị thưa gửi: “Chúa công thiếp nghe tin tướng công ở xa đến, cho thiếp mang quà mọn đến để cùng giảng hòa, đừng đánh nhau nữa”. Mê đắm sắc đẹp của Ngô thị, nhưng Lập Bảo giả làm bộ giận mà rằng: “Người lại đây làm mồi nhử ta phải không?”. Ngô thị thưa gửi lại một cách khôn khéo, uyển chuyển, Lập Bạo tin theo và giữ Ngô thị lại trong trướng. Nhân đấy, Ngô thị mời Lập Bạo đến bờ sông để cùng Chúa họp thề. Lập Bạo nhận lời. Ngô thị liền mật báo cho Nguyễn Hoàng biết. Lập tức, Nguyễn Hoàng cho dựng một ngôi đền tranh ở bên sông, chỗ có tiếng kêu “trao trao” để làm nơi họp thề và đào hầm, đặt phục binh. Đến ngày hẹn, Lập Bạo và Ngô thị cùng đến trên chiếc thuyền nhỏ, chỉ vài chục người theo hầu. Khi đến bờ, thấy dưới cờ của Nguyễn Hoàng cũng chỉ có vài chục người thôi, Lập Bạo thản nhiên bước đến cửa đền mà không ngờ là đã “sập bẫy”. Quân phục binh của Nguyễn Hoàng nổi dậy. Lập Bạo hoảng hốt chạy xuống thuyền thì thuyền đã xa bờ rồi. Lập Bảo nhảy theo, rơi xuống nước và bị quân Nguyễn Hoàng bắn chết. Thừa thắng xông lên, quân Nguyễn Hoàng tiến đến trại Thanh Tương, cùng với gió to nổi lên giúp sức, đánh đắm hết thuyền giặc. Tướng giặc bị diệt, quân giặc đem nhau ra hàng. Điều đặc biệt là Nguyễn Hoàng đã không giết hàng binh mà cho họ quyền được sống và “làm lại cuộc đời” trên vùng đất mới: “Chúa cho ở đất Cồn Tiên (tức tổng Bái Ân bây giờ) đặt làm 36 phường” (2). Nhớ ơn Nguyễn Hoàng, thế hệ con cháu dân các phường ở đây đã dựng nên miếu thờ Nguyễn Hoàng. Chúa Nguyễn Phúc Chu đã khen ngợi việc dân lập miếu. Năm 1695, Chúa Nguyễn Phúc Chu cho đặt chức từ thừa, cấp bằng son và cho bày mũ, áo bào thần ngự ở miếu, như “Đại Nam thực lục” đã cho biết: “Đặt chức từ thừa ở miếu phường An Định Nha (thuộc huyện Minh Linh, Quảng Trị). Buổi quốc sơ, các phủ đều dựng miếu để thờ các vị thánh vương trước. Dân ba phường An Định Nha, An Hướng và Phương Xuân thuộc tổng Bái Ân cảm nhớ công ơn Thái Tổ, dựng miếu thờ ở An Định Nha. Chúa nghe khen tốt, sai đem những mũ và áo bào thần ngự bày ở miếu, lại sai đặt chức từ thừa để trông coi, cho bằng son” (3). Năm 1823, vua Minh Mạng được bề tôi tâu lên việc dân dựng miếu thờ Nguyễn Hoàng, “vua giao xuống bầy tôi bàn, đều cho là nhân dân thờ cúng nhảm nhí không nên, xin đình chỉ. Vua bèn sai đổi dựng làm chùa, cấp trước cho 100 lạng bạc, khi làm xong cho 300 quan tiền, trừ tô thuế hơn 70 mẫu ruộng đất công để dùng vào việc thờ cúng, đặt 3 người tự phu” (4). Như vậy, do vua Minh Mạng không cho dân thờ Chúa Tiên, vì việc thờ này phải do triều đình đảm trách, nên miếu thờ Nguyễn Hoàng đã đổi thành chùa Long Phúc (cũng còn gọi là chùa Long Phước).

          Thuở trước, khách đi từ xa đã nhìn thấy được hình dáng ngôi miếu thờ Nguyễn Hoàng - chùa Long Phúc như L.Cadière đã mô tả trong “Bulletin des amis du Vieux Hué” (Những người bạn cố đô Huế): “Khách du lịch đi trên con đường địa phương vừa mới mở bao quanh Cồn Tiên có thể trông thấy được ngôi đền này trên địa phận làng An Định nhưng cách chợ Yên Gia rộng lớn khoảng một vài cây số” (5). Giờ đây, chúng tôi không có được may mắn chiêm ngưỡng ngôi miếu từ xa như L.Cadière nữa, bởi qua dâu bể thời gian, ngôi miếu đã không còn. Nhìn từ xa, chỉ thấy những lùm cây mọc lên um tùm trong hoang tịch. Lạ lùng là giữa những lùm cây này vút lên một cây bàng với thế dáng sừng sững, giang rộng “cánh tay” sang hai bên vừa để ôm đất thờ Chúa Tiên vào lòng, vừa như một chỉ dấu thề nguyền tưởng vọng Chúa Tiên. Chúng tôi vạch cây cành rậm rạp để tìm lối vào khu đất dựng miếu thuở trước. Anh Trần Bình ra dáng một nông dân lực lưỡng, vác máy cắt cỏ và bắt đầu cho máy chạy xè xè để phát cây, dọn lối, tìm dấu tích trên nền miếu xưa. Trước khi đi thực địa ở đây, tôi có một niềm linh cảm mách bảo rằng nơi này dù hoang phế nhưng chí ít vẫn còn những dấu tích hiếm hoi lưu lại, chẳng hạn như những tấm đá hay viên gạch xưa. Quả vậy, dưới cần máy cắt cỏ của anh Trần Bình đang mải miết rà qua rà lại phát quang cây cành, bắt đầu hiện ra một trụ đá ăn sâu vào nền đất, mặt trụ hình tròn, nằm cùng mức với mặt nền đất. Mặt trụ nhẵn, không lõm xuống như những viên đá táng dùng để táng cột nhà trong những ngôi nhà rường xưa. Nhưng hẳn rằng, kỹ thuật dựng ngôi miếu thờ Nguyễn Hoàng ở đây không khác gì kỹ thuật dựng nhà rường, nghĩa là đều dựng cột trên trụ đá. Chúng tôi bày biện dĩa trái cây trên mặt trụ đá và thắp hương với niềm thành kính và hoan hỷ trước dấu tích xưa của nhân dân ghi công Chúa Tiên. Và anh Trần Bình tiếp tục khua cần máy phát cây với niềm cảm khái rưng rưng khi nghĩ đến công lao của tiền nhân, khiến anh quên cả mệt nhọc. Những đường phát vừa rất ngọt, vừa lần tìm ra đúng vị trí của những trụ đá dựng miếu thuở trước. Dưới những đường phát của anh, đã hiển lộ đầy đủ 4 hàng trụ đá nằm song song với nhau trên nền ngôi miếu xưa, nằm về hai phía, mỗi phía hai hàng gần nhau, mỗi hàng có 5 trụ đá, như vậy hiện còn tất cả là 20 trụ đá. Xung quanh nền đất dựng ngôi miếu xưa là những bờ thành bao bọc được xếp bằng đá. “Ai hay đá hát lời nguyền, Dẫu tan nát cả, còn nguyên lũy thành”, tứ thơ về đá hát trên nền ngôi miếu xưa bắt đầu ngân lên trong lòng Trần Bình để anh khi trở về động bút, ướm chữ lên thơ. 

  Mừng vì tìm thấy những dấu tích bắt nguồn “tự vào trong đá xưa” (Dấu chân địa đàng-Trịnh Công Sơn), nhưng cả ba chúng tôi vẫn cứ băn khoăn không biết ngôi miếu-ngôi chùa xưa được dựng với hình dáng, kiến trúc ra sao. Băn khoăn này đã phần nào được giải tỏa, khi chúng tôi hỏi chuyện những người cao niên ở Gio An. Ông Nguyễn Đăng Giả, 82 tuổi, ở thôn An Nha, Gio An, người mà thuở trai trẻ từng đánh trống tiểu cổ ở chùa Long Phúc, nhớ lại: “Chùa có hình bánh ít, có cột to, trở hướng ra phía Bắc. Chùa này linh lắm đó. Làng trích ra 5 sào ruộng để làm ruộng hương hỏa cúng chùa. Ruộng được chọn là ruộng nằm ở đầu nguồn của giếng Búng. Nước giếng Búng trước hết tưới cho ruộng hương hỏa đã, sau đó mới tưới đến ruộng dân”. Theo ông Giả cho biết, số ruộng hương hỏa làng An Nha trích ra là 5 sào, còn theo “Đại Nam thực lục”, số ruộng hương hỏa lên đến 70 mẫu, như vậy là còn có nhiều làng khác cùng trích ruộng ra để làm ruộng hương hỏa. Ngôi miếu được dựng hướng về phương Bắc, hẳn là khi chọn hướng miếu, những người dựng miếu đã hiểu được nỗi lòng đau đáu hướng về Đông Đô Thăng Long, hướng về quê cha đất tổ Tây Đô Thanh Hóa của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng. Và người xưa khi chọn đất dựng miếu, chắc chắn phải chọn nơi có thế đất tốt, theo quan niệm phong thủy. Nhắc đến chuyện này, ông Nguyễn Văn Phúng, 62 tuổi, ở thôn An Hướng, Gio An kể: “Năm 1993, giáo sư sử học Trần Quốc Vượng cùng một cô sinh viên người Nhật Bản đã đến xem thực địa khu đất dựng miếu thờ Nguyễn Hoàng. Giáo sư nói khu đất này tốt, thế đất ở đây là thế “hoàng xà thính cáp” (rắn vàng rình con cóc). Xung quanh khu đất dựng miếu, có mấy chỗ đất nhô lên hình con cóc, nay đã bị san phẳng”.

          Qua tìm hiểu thực địa cũng như qua lời kể của các vị cao niên như vậy, chúng tôi ít nhiều hình dung được và mơ ước về dáng dấp của ngôi miếu thờ Nguyễn Hoàng cần phải được phục dựng lại. Khu vực người xưa dựng miếu (về sau gọi là chùa) này đã được công nhận là di tích cấp tỉnh: ngày 20/8/2004, UBND tỉnh Quảng Trị đã cấp Bằng xếp hạng di tích cấp tỉnh cho chùa Long Phước (“Đại Nam thực lục” gọi là chùa Long Phúc). Di tích đã xếp hạng rồi nhưng lại nằm hoang phế, khuất lấp bởi cây hoang, cỏ dại, khiến cho hồn thơ của Trần Bình ngậm ngùi: “Sao đành hoang lạnh, tàn phai, Dấu thời gian cũ rơi ngoài thinh không... ”. Nhưng sẽ không “sao đành” mãi đâu anh Trần Bình ạ! Ngành văn hóa của tỉnh, mà trực tiếp là Trung tâm bảo tồn di tích và danh thắng Quảng Trị cần tham mưu cho ngành đề nghị tỉnh đầu tư, phục dựng lại ngôi miếu thờ Chúa Tiên Nguyễn Hoàng trên nền di tích cấp tỉnh. Đấy vừa là một nghĩa cử văn hóa nhằm xưng tụng công đức của tiền nhân mở cõi, vừa là một động thái quan trọng nhằm tiến đến quy hoạch, cắm biển, tôn tạo tất cả các di tích lịch sử về Nguyễn Hoàng trên đất Quảng Trị.

                                                                                            N.H

_________________________________

(1) Đại Nam thực lục, tập một, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2002, tr. 27.

(2) Đại Nam thực lục, tập một, sđd, tr. 31.

(3) Đại Nam thực lục, tập một, sđd, tr. 110.

(4) Đại Nam thực lục, tập hai, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2007, tr. 255. 

(5) Những người bạn cố đô Huế, tập VIII, NXB Thuận Hóa, Huế, 2001, tr. 328.

Hoa hồng

Nội dung

1. Cơ sở khoa học về hoa hồng.

2. Xứ sở hoa hồng.

3. Tinh dầu hoa hồng nguyên chất (rose essential oil) - Chế phẩm.

4. Y dược về hoa hồng.

5. Văn hóa về hoa hồng.

5.1. Hoa hồng và các sự kiện.

5.2. Hoa hồng và màu sắc.

5.3. Hoa hồng và số lượng.

5.4. Hoa hồng và hội họa.

5.5. Hoa hồng và điêu khắc.

1. Cơ sở khoa học về hoa hồng.

Hoa hồng – Wikipedia 

Rose - Wikipedia

Vườn thí nghiệm hoa hồng quốc tế – Wikipedia

International Rose Test Garden - Wikipedia

Ngắm hoa hồng nở

Colorguide

  

 

  

  

  

 

  

  

 

  

  

Blue rose - Wikipedia

 

 

 

Rainbow rose - Wikipedia

 

 

  

2. Xứ sở hoa hồng.

Những người phụ nữ mê nước hoa và tìm hiểu về nguồn gốc của thứ hương liệu xa xỉ này đều biết đến một cái tên, thường xuất hiện trên các nhãn hiệu nước hoa, và đảm bảo nguồn gốc của thứ nước hoa ấy, đó là từ Kasanlik hay Kazanlak trên nhãn mác nước hoa. Nhưng Kasanlik ở nơi nào trên khắp châu Âu, Đức, Pháp, hay Italy thì không phải ai cũng biết.

Trên thực tế Kasanlik là một thị trấn nhỏ thuộc vùng đồng bằng Thrace, ở Bulgaria, bán đảo Balkans. Vùng đồng bằng này sẽ giống như trăm ngàn đồng bằng xanh khác ở Đông Âu nếu nơi đây không được chọn làm đồng trồng hoa hồng nổi tiếng nhất ở Bulgaria.

Ở Kasanlik, có tới 173 ngôi làng trồng hoa hồng. Hoa hồng nở khắp mọi nơi, trên cánh đồng, trải tới 80 dặm, là cánh đồng trồng hoa hồng lớn nhất thế giới. Hương hoa hồng luôn thoang thoảng trong không khí vô cùng dễ chịu.

Nhờ điều kiện khí hậu, đất đai, hoa hồng ở Kasanlik phát triển mạnh và nơi đây trở thành nguồn cung cấp tinh dầu chính cho các cường quốc nước hoa như Paris, Milan, New York…

Không chỉ được thả hồn bên những cánh hồng trong thiên nhiên bao la, khoáng đạt, du khách còn được dạo bước trong bảo tàng hoa hồng nổi tiếng nhất thế giới ở Kasanlik. Bảo tàng lưu giữ những hiện vật, tài liệu lịch sử về cách sử dụng từ thời xa xưa cho tới ngày nay. Ngoài ra, tại đây, bạn có thể mua về làm kỷ niệm rất nhiều sản phẩm chiết xuất từ hoa hồng như nước hoa, xà phòng hoa hồng, tinh dầu massage hoa hồng, mứt hoa hồng…

Hàng năm, vào cuối tháng 5, đầu tháng 6, lễ hội hoa hồng được tổ chức với những điệu nhảy truyền thống và cuộc thi sắc đẹp, chọn ra nữ hoàng hoa hồng được tổ chức, thu hút đông đảo du khách tham quan.

 

 

 

Hoa hậu hoa hồng

3. Tinh dầu hoa hồng nguyên chất (rose essential oil) - Chế phẩm.

Tinh dầu hoa hồng được chiết xuất bằng cách chưng cất hơi nước từ cánh hoa hồng. Do lượng tinh dầu trong cánh hoa rất ít nên với 1 tấn cánh hoa hồng chỉ chiết được khoảng 0,1 lít tinh dầu hoa hồng nguyên chất. Bằng cách này, chúng ta sẽ tận hưởng được mọi tinh túy từ loài hoa đẹp nhất chỉ với một giọt nhỏ tinh dầu hoa hồng.

Đặc điểm: Tinh dầu hoa hồng có mùi hương mạnh mẽ, sang trọng, nồng nàn và quyến rũ. Tinh dầu hoa hồng bao gồm hàng trăm thành phần như: Citronellol, Citral, Carvone, Citronellyl Acetate, Eugenol , Ethanol, Farnesol, Stearpoten, Methyl Eugenol, Nerol, Nonanol, nonanal, Phenyl Acetaldehyd, Phenylmenthyl Acetate và Geraniol Phenyl... Những chất này tạo lên sự khác biệt về hương thơm, màu sắc cũng như đặc tính dược liệu của hoa hồng.

Công dụng: Tinh dầu hoa hồng nổi tiếng với đặc tính làm giảm căng thẳng, chống trầm cảm, cân bằng cơ thể, dưỡng da, làm trắng da. Bên cạnh đó, tinh dầu hoa hồng còn có tác dụng chống viêm, diệt khuẩn, thải độc gan, kích thích hệ thống thần kinh, tăng cường khả năng sinh lysa.

Tinh dầu hoa hồng rất tốt cho bộ máy tiêu hóa nhờ khả năng hàn gắn các lớp màng, khử khuẩn và bù đắp lượng men thiếu hụt trong dạ dày và ruột.

Cách sử dụng:

- Trộn tinh dầu hoa hồng cùng kem dưỡng da hay nước hoa hồng: Tinh dầu hoa hồng dưỡng ẩm rất cao, phù hợp với làn da khô, đem lại cho bạn làn da mềm mịn, xóa mờ những vết thâm do mụn để lại.

- Xông hơi hay cho vào nước tắm với tinh dầu hoa hồng: Bằng cách này, tinh dầu hoa hồng sẽ kích thích hệ thống thần kinh, giúp tinh thành tỉnh táo, tăng cường trí nhớ. Hệ thống thần kinh sẽ tác động tới hoạt động của các tuyến nội tiết giúp bài trừ các chất độc ra khỏi cơ thể.

- Làm nước hoa với tinh dầu hoa hồng: Từ xưa đến nay, trong quy trình làm nước hoa thì không thể thiếu tinh dầu hoa hồng. Với hương thơm nồng nàn quyến rũ, bạn sẽ tự tin hơn trong mọi hoạt động thường ngày.

- Massage với tinh dầu hoa hồng: Tinh dầu hoa hồng còn dùng được để massage, bạn sẽ có một làn da mềm mại, loại bỏ những vùng da bị chai sần, nhất là đôi bàn tay.

 

Lưu ý: Trước khi sử dụng nên kiểm tra phản ứng kích ứng da bằng một lượng nhỏ tinh dầu hoa hồng nên tay. Khi sử dụng nên pha thật loãng với nước ấm hoặc pha với tinh dầu dừa dùng cho làn da khô hoặc pha với tinh dầu bơ cho làn da đang bị lão hóa với liều lượng hoa hồng tăng dần lên theo sự thích nghi của làn da. Không nên dùng trong quá trình mang thai.

4. Hoa hồng trong y dược.

 

Tăng cường sức khỏe

Trong cánh hoa hồng có chứa rất nhiều các loại chất như vitamin C, carotene, các loại vitamin nhóm B, vitamin K, canxi, kali… Các chất này rất tốt cho các cơ quan trong cơ thể như tim, hệ tiêu hóa, miễn dịch…

 

Kali thành phần vô cùng quan trọng đối với hoạt động của tim, cải thiện tình hình hoạt động của tuyến nội tiết. Tinh dầu hoa hồng làm dịu cơ tim, vì thế những người bị hẹp van tim thường được kê đơn xông bột hoa hồng.

 

Cánh hoa hồng có chứa canxi tác động đến quá trình trao đổi chất và tiêu hóa thức ăn.

 

Thư giãn cơ thể

Khi các bạn cảm thấy căng thẳng hay mệt mỏi có thể rắc cánh hoa hồng vào bát nước nóng, đặt ở trong phòng. Cách này sẽ giúp bạn cảm thấy bớt cẳng thẳng, ngoài ra cũng tốt với những bạn bị lạnh đỉnh đầu hoặc cảm cúm. Trà cánh hoa hồng vừa là bài thuốc chữa cảm lạnh, viêm họng, viêm phổi và các chứng loạn thần kinh chức năng, đồng thời cũng là một thứ đồ uống giàu vitamin.

 

Để ngâm mình trong bồn nước nóng thư giãn cơ thể thì ta hãy đổ nước nóng và nửa cốc đựng cánh hoa hồng, che kín lại. Sau đó đổ vào bồn trước khi tắm.

 

Những bài thuốc dân gian

Có nhiều loại hoa hồng nhưng Đông y thường sử dụng hồng đỏ và trắng (hồng bạch) để làm thuốc. Hoa hồng là một vị thuốc thơm mát, không độc.

 

  Hàng năm người ta thường hái những đoá hoa mới nở. Khi hái hoa về, bỏ đài, cuống, phơi trong bóng râm cho khô rồi cất vào lọ kín, không phơi nắng để khỏi tan hương vị của hoa.

 

Theo y học cổ truyền, hoa hồng có vị ngọt, tính ấm, tác dụng hoạt huyết, điều kinh, tiêu viêm, tiêu sưng. Hoa hồng đỏ (mai khôi hoa) dùng làm huyết mạch lưu thông, chữa kinh nguyệt không đều, đau ở vùng bụng dưới, vết sưng tấy, đinh nhọt và viêm mủ da, bệnh bạch cầu. Hoa hồng trắng chứa nhiều vitamin, đường, tinh dầu, dùng chữa ho trẻ em rất công hiệu, còn có tác dụng nhuận tràng.

 

Bài 1: Chữa ho, khái huyết do phế hư: Hoa hồng trắng 15g, đường phèn lượng đủ dùng, sắc hoặc hấp uống hàng ngày, uống còn nóng. Uống liền 1 tuần.

 

Nếu trẻ em ho do lạnh có thể lấy cánh hoa hồng trắng còn tươi 15g, một quả quất chín (bỏ cuống), 1/2 thìa mật ong hoặc đường phèn. Cho tất cả vào chén nhỏ hoặc bát nhỏ, hấp cơm hoặc chưng cách thuỷ. Đem ra nghiền nát, trộn đều rồi gạn lấy nước cho trẻ uống nhiều lần trong ngày.

 

Bài 2: Vết thương vết bỏng: Các nhà nghiên cứu cho biết, vi khuẩn sẽ chết trong vòng 5 phút sau khi tiếp xúc với cánh hoa hồng tươi. Ngoài ra, cánh hoa hồng tươi còn hạn chế mưng mủ vết thương và vết bỏng. Chúng cũng có thể làm dịu những vết ngứa do dị ứng gây ra. Hoa hồng còn được dùng làm thuốc chữa trị mụn nhọt, làm tan máu tụ và làm tiêu sưng.

 

Bài 3: Chữa mụn nhọt sưng tấy (chưa vỡ mủ): Hoa hồng trắng 20g rửa sạch, giã nát đắp lên mụn sẽ tiêu.

 

Bài 4: Làm đẹp da mặt: Lấy 20g hoa hồng đỏ, rửa sạch cho vào chậu nước ấm để khoảng 10 đến 15 phút. Sau đó rửa mặt mỗi ngày giúp làn da căng mịn, sạch bụi bẩn. Cũng có thể lấy nước  hoa hồng để tắm. Làm kiên trì, da sẽ mịn màng, tươi mát.

 

Cách sử dụng cực kỳ đơn giản, bạn chỉ cần dùng cánh hoa hồng giã và đắp lên da là được. Các sản phẩm chăm sóc da có chứa chiết xuất hoa hồng giúp nuôi dưỡng, tăng độ đàn hồi của da, làm mờ các vết thâm.

 

Bài 5: Chữa lở miệng do nóng: Ngâm bột hoa hồng đỏ 5g với 25ml rượu trắng trong 24 giờ. Đun nhỏ lửa cho rượu bay hơi, đến khi còn sền sệt thì cho thêm 30g mật ong vào đun nhẹ, khuấy đều rồi để nguội. Dùng tăm bông sạch thấm thuốc bôi vào chỗ đau, ngày 2 – 4 lần. Dùng liền 5 ngày.

 

Bài 6: Chữa táo bón do nhiệt: Hoa hồng trắng còn tươi hoặc khô 20 - 40g, hãm với 100ml nước sôi trong 15 - 20 phút, có thể thêm 1/2 thìa mật ong hoặc đường, uống 2 -3 lần trước bữa ăn. Uống liền 10 ngày, có thể nhắc lại liệu trình mới.

 

Bài 7: Chứng “rau mùi” ở miệng:

Để khắc phục tình trạng này các bạn có thể dùng cánh hoa hồng để làm thuốc, lấy khoảng 5g hoa hồng. Sau đó có thể hãm với nước sôi (như hãm chè) để nguội rồi dùng nước này để ngậm, súc miệng. Hoặc nhai trực tiếp cánh hoa hồng.

 

Bài 8:  Điều hòa nguyệt san.

Để khắc phục tình trạng nguyệt san không đều: bạn có thể dùng 5g hoa hồng cùng 3g hoa quế, 50ml rượu, chưng cách thủy hoặc hấp với cơm. Sau đó để nguội uống.

 

Nếu nguyệt san thường xuyên thất thường, lúc đến sớm lúc đến muộn thì hãy dùng 6 -7g cánh hoa hồng và hãm uống.

 

Với chứng rong kinh, băng huyết có thể ngâm 20 cánh hoa hồng trong 1l nước khoảng 30 phút. Sau khi nước ngả màu đỏ thì thêm khoảng 50g đường. Mỗi lần uống 200 ml.

 

Bài 9:  Hỗ trợ điều trị tăng huyết áp: Hoa hồng 9 - 15g, sắc uống hằng ngày hoặc hãm với nước sôi trong bình kín, sau 15 phút thì dùng được, uống thay trà.

 

Chú ý: Những người tỳ vị hư yếu hoặc có thai không được dùng.

 

(Theo Sức khỏe & Đời sống)

5. Văn hóa về hoa hồng.

5.1. Hoa hồng và các sự kiện.

- Hoa hồng với người Hy Lạp vốn là một loài hoa màu trắng, nhưng khi Adonis bị tử thương, nữ thần Aphorodite chạy đến cứu chàng đã bị đâm phải một cái gai và máu đã nhuộm thẫm những bông hồng cung tiến chàng.  Chính ý nghĩa biểu trưng về sự tái sinh đã khiến con người, từ thời cổ đại, đặt những bông hồng lên các nấm mộ.

                            

- Hoa hồng đã trở thành biểu tượng của tình yêu và còn hơn thế, của sự dâng hiến tình yêu, của tình yêu trong trắng, tương tự ý nghĩa của hoa sen Ai Cập và cây thủy tiên Hy Lạp.

 

- Hoa hồng, dù là màu trắng hay màu đỏ cũng đều được các nhà luyện đan ưa chuộng hơn cả, mà những chuyên luận của họ thường mang những tiêu đề như "Những cây hồng của các nhà triết học". Trong khi đó, hoa hồng màu lam lại biểu tượng của cái bất khả, cái không thể đạt tới.

 

- Hoa hồng,  trong văn hóa phương Tây, bởi sự tương hợp với màu máu chảy, thường xuất hiện như là biểu tượng của sự phục sinh huyền bí.       

-Hoa hồng có giá trị cho biểu tượng lãng mạn của nó, nó có hương vị của táo xanh và dâu tây.

     

-Hoa hồng là hoa yêu thích của 85% người Mỹ.

   

- Hoa hồng đã được lai tạo tại nhà của TT Mỹ đầu tiên George Washington.

   

- Hoa hồng hóa thạch - hơn 35 triệu năm tuổi - đã được tìm thấy trong Florissant, Colorado.

             

- Hoa hồng có cành của chứa nhiều Vitamin C hơn bất kỳ trái cây hoặc rau khác.

   

- Hoa hồng trong thần thoại nói rằng đã mọc thêm gai nhọn sau khi thần tình yêu Cupid vô tình bắn một mũi tên vào một khu vườn hoa hồng.

    

-Hoa hồng lâu đời nhất trên thế giới đã phát triển mạnh mẽ trong hơn 1.000 năm trên các bức tường của Nhà thờ chính tòa Hildesheim (Đức).

       

- Hoa hồng khổng lồ đã được bán 214 triệu hoa tại Hoa Kỳ vào ngày Valentine năm 2008. Trong đó có 59% là màu đỏ. Chỉ trong thời gian cho ngày Valentine, giá bán hoa hồng thường tăng 42%.

                         

- Hoa hồng có hơn 15.000 loài khác nhau trên toàn thế giới.

                               

- Hoa hồng được chế biến ra nước hoa. Đây là 1 công nghệ bạc tỷ của nhiều nước.

                 

- Hoa hồng được công nhận là Quốc Hoa của Hoa Kỳ từ năm 1986 theo sắc lệnh Tổng Thống Ronald Reagan.

            

- Hoa hồng được trồng trong nhà kính ở Hoa Kỳ (hơn 900 mẫu (acres). Trên 60% trong số này được trồng ở California.

     

- Hoa hồng được Shakespeare nhắc tới 50 lần trong tác phẩm của ông .

                              

- Hoa hồng nhặt trên biển ngày 11 tháng 10 năm 1492 đã báo cho đoàn thám hiểm của Columbus biết là đất liền đã gần kề . Quả vậy họ đã đến đất Mỹ ngay sau đó.

5.2. Hoa hồng và màu sắc.

Tỏ lòng ái mộ, tỏ sự hạnh phúc.

Hoa hồng gai 

Tỏ lòng tốt.

Hoa hồng đỏ 

Một tình yêu mãnh liệt và đậm đà, tỏ sự hạnh phúc vinh dự.

Hồng trắng 

Tình yêu trong sáng và cao thượng.

Hoa hồng BB 

Là loài hoa đẹp nhất trong các loài hoa hồng. Nó được xem là biểu tượng của tình yêu và niềm hạnh phúc.

Tình yêu ban đầu.

Hoa hồng bạch

Ngây thơ duyên dáng và dịu dàng.

Hoa hồng nhung 

Tình yêu say đắm và nồng nhiệt.

Hoa hồng vàng 

Một tình yêu kiêu sa và rực rỡ.

Hoa hồng phớt 

Bắt đầu một tình yêu mơ mộng.

Hoa hồng đậm 

Người đẹp kiêu kì.

Hoa hồng thẩm 

Tình yêu nồng cháy.

Hoa hồng cam 

Tình yêu hòa lẫn với ghen tuông.

Hoa hồng viền trắng 

Tình yêu kín đáo, sâu sắc, sẵn sàng hy sinh cho người mình yêu

Hoa hồng phấn 

Sự trìu mến.

Hoa hồng tỉ muội

Khi được tặng, nếu là bạn trai thì cần hiểu rằng: Bạn là một đứa em ngoan.

5.3. Hoa hồng và số lượng.

 

Hoa hồng tượng trưng cho tình yêu nam nữ. Vì thế, nhiều chàng trai đã chọn hoa hồng làm thông điệp gửi đến các bạn gái để biểu lộ tình cảm của mình.  Số lượng hoa hồng cũng nói lên nhiều ý nghĩa khác nhau. 

• 1 bông hồng : Tình yêu tuyệt vời này chỉ dành riêng em thôi.

• 2 bông hồng : Tình yêu của đôi ta thật đậm sâu.

• 3 bông hồng : Tôi yêu em.

• 4 hoa hồng: Đến chết anh cũng không đổi lòng

• 5 hoa hồng: Yêu em tự trái tim

• 6 hoa hồng : Hãy tôn trọng nhau, yêu nhau và tha thứ cho nhau

• 7 hoa hồng : Anh luôn thầm yêu trộm nhớ em

• 8 hoa hồng: Cảm ơn sự quan tâm khích lệ của em 

• 9 bông hồng : Tình yêu chúng ta dành cho nhau là tình yêu vĩnh cửu.

• 10 hoa hồng: Tình đôi ta thập toàn thập mỹ

• 11 bông hồng : Em là cô gái tôi yêu nhất trong cuộc đời này.

• 12 bông hồng : Tượng trưng cho đam mê, hòa hợp và thu hút lẫn nhau.

• 13 hoa hồng: Hãy giữ lấy tình hữu nghị

• 14 hoa hồng: Tượng trưng sự kiêu ngạo

• 15 hoa hồng: Anh có lỗi với em

• 16 hoa hồng: Tình yêu đầy sóng gió

• 17 hoa hồng: Tình tan vỡ không gì cứu vãn

• 18 hoa hồng: Chân thành và trong sáng

• 19 hoa hồng: Hãy nhẫn nại và chờ đợi

• 20 hoa hồng: Anh yêu em bằng cả trái tim

• 21 hoa hồng: Một tình yêu chân thành

• 22 hoa hồng: Cầu mong em gặp may

• 24 bông hồng : Tôi luôn nhớ những phút giây trìu mến mà em dành cho tôi. Em biết không, 24 giờ/ngày tôi không thể nào quên được em.

• 33 bông hồng : Lời thổ lộ “Tôi yêu em” với một tình yêu sâu sắc.

• 36 bông hồng : Vì em đến bên tôi, tôi thấy lòng mình cứ quyến luyến không thôi.

• 44 bông hồng : Lời hứa chân tình không bao giờ thay đổi.

• 50 bông hồng : Tình yêu này tôi không hề hối tiếc.

• 56 bông hồng : Ôi, tình yêu của tôi ơi!

• 66 bông hồng : Cuộc tình này sẽ ra hoa kết trái.

• 99 bông hồng : Sự hiểu nhau sẽ giúp tình yêu mãi bền lâu.

• 100 bông hồng : Đôi ta sẽ yêu nhau mãi đến “đầu bạc răng long”.

• 101 bông hồng : Tôi không yêu ai khác ngoài em.

• 108 bông hồng : Đồng ý lấy tôi nhé!

• 111 bông hồng : Tình yêu bất diệt.

• 123 bông hồng : Tình yêu tự do.

• 144 bông hồng : Yêu em cả ngày lẫn đêm.

• 365 bông hồng : Mỗi ngày qua không ngừng nghĩ về em. Yêu em.

• 999 bông hồng : Tình yêu vĩnh viễn, vững bền.

• 1001 bông hồng : Tình yêu chân thành mãi mãi.

Người Việt theo đạo Phật hiện nay có truyền thống cài hoa hồng để ghi nhớ công ơn cha mẹ còn sống (hoa màu) hay đã mất (màu trắng) trong dịp lễ Vu Lan về báo hiếu vào tháng 7 âm lịch hàng năm.

5.4. Hoa hồng và âm nhạc.

  

Flowers Rose Pergolas (PPS) [HD] - YouTube

A collection of Rose (PPS) [HD] - Vidéo Dailymotion

Flowers Rose pergolas

- Salvatore Adamo ~ Quand les roses

- S.Adamo-QUAND LES ROSES.AVI

Million Roses - Alla Pugacheva

One Million Roses (Soviet Songs in English)

Triệu đoá hoa hồng * Ái Vân

Triệu Đóa Hoa Hồng (Bản tiếng Nga & tiếng Việt)

5.4. Hoa hồng và hội họa.

Họa sĩ: Pierre Auguste Renoir

 Họa sĩ: Henri Fanti-Latour

Tác phẩm: Roses (1894)

Bảo tàng: thuộc về tư nhân

 

 

 

Fantin-Latour được mệnh danh là ông vua hoa hồng. Ông vẽ hoa hồng từ khi bắt đầu sự nghiệp hội hoa tới lúc trút hơi thở cuối cùng, chưa bao giờ trong cuộc đời ông bớt đam mê vẻ đẹp của loài hoa này. Thậm chí đã có một loài hoa hồng dại mang tên ông. 

Loài hoa này được vẽ trong tranh, ở chính giữa chậu hoa nhiều hình dáng, màu sắc với những cánh hoa nặng nề, uể oải. Tranh của Fantin-Latour rất được ưa chuộng ở Proust và hầu hết các tác phẩm được bán ra ngay sau khi hoàn thành. Bức họa trên vẽ khóm hoa hồng mùa hè đã làm say đắm biết bao người yêu hội họa vì vẻ đẹp như thật của nó.

 

Họa sĩ: Van Gogh

Tác phẩm: Vase with Pink Roses (1890)

Bảo tàng nghệ thuật quốc gia, Washington

 

How to Draw a Rose Step by Step

How to Draw an Open Rose

How to Draw a Rose - Easy Step by Step Tutorial

How to Draw a Rose Easy - Open Rose Art Tutorial CC

How to Paint Roses with an Angular Shader

How to Paint Red Roses

5.5. Hoa hồng và điêu khắc.

Trên đường phố Manhattan, New York, Mỹ, đang trưng bày những bông hoa hồng khổng lồ, là các tác phẩm điêu khắc của họa sĩ Will Ryman, người Mỹ trong ngày Valentine.

***

...